Door: Marcia Nieuwenhuis 
Gepubliceerd: dinsdag 2 oktober 2007 00:27
Update: dinsdag 2 oktober 2007 06:49
De fikse stijging van het aantal recepten is extra verontrustend, omdat per recept ook steeds meer pillen over de toonbank gaan. In 2006 kregen patiënten gemiddeld voor 48 dagen medicijnen mee naar huis, in 1991 was dit nog tien dagen korter.
Steeds meer Nederlanders zijn verslaafd aan medicijnen. ‘Antidepressiva en kalmeringsmiddelen zitten heel erg in de lift, terwijl we weten dat je daar afhankelijk van kunt worden’, vertelt Erik van Rijn van Alkemade, plaatsvervangend directeur van het Nederlands Instituut voor Verantwoord Medicijngebruik. ‘Het is de kunst om die pillen te gebruiken tot de depressie de kans heeft om te verdwijnen, maar het zijn, uitzonderingen daargelaten, geen middelen die je je hele leven hoeft te slikken. Veel Nederlanders doen dat wél.’
Het verslavende gebruik blijkt uit de groeiende hoeveelheid herhalingsrecepten. In bijna driekwart van de gevallen levert een apotheek een middel dat kort daarvoor ook al aan dezelfde patiënt is verstrekt. Jaarlijks schrijven artsen 96 miljoen herhalingsrecepten uit, ten opzichte van 34 miljoen eerste verstrekkingen. Bij cholesterolverlagers, bètablokkers, antidepressiva en slaapmiddelen is zelfs 91 procent een herhaling.
A pill for every ill lijkt steeds vaker het devies. Nederland telt zeker een half miljoen chronische pillenslikkers, waaronder 300.000 vrouwen.
Stoppen met verslavende middelen blijkt voor velen van hen een onmogelijke opgave. Vooral antidepressiva, ontstekingsremmers, slaap- en kalmeringsmiddelen zijn bij vrouwen extra in trek. Apotheken leverden 81 miljoen keer aan een vrouw, tegen 56 miljoen keer aan een man. Omdat anticonceptie sinds januari 2004 voor vrouwen van 21 jaar en ouder niet meer standaard vergoed wordt, is het ‘pil-effect’ in deze cijfers te verwaarlozen. Dat dames ouder worden, speelt wel een rol.
Topper is het middel metoprolol tegen een te hoge bloeddruk. Deze bètablokker ging maar liefst 3,4 miljoen keer over de toonbank.
Op twee staat het kalmeringsmiddel oxazepam dat 2,9 miljoen keer werd afgehaald. Geneesmiddelen zijn de snelst groeiende kostenpost in de gezondheidszorg. Totale kosten: 4,3 miljard euro, waarvan zeker dik honderd miljoen wordt verspild aan medicijnen die ongebruikt teruggaan naar de apotheek of in het riool verdwijnen. Het bewijs dat patiënten steeds vaker grijpen naar een potje pillen wordt gestaafd door de verkoop van medicatie die zonder recept verkrijgbaar is. De verkoop van zelfzorggeneesmiddelen is de afgelopen tien jaar met 70 procent gestegen.
Het Nederlands Instituut voor Verantwoord Medicijngebruik vindt dat Nederlanders te gretig grijpen naar geneesmiddelen. Van Rijn van Alkemade: ‘Het is toch gif. De kans op bijwerkingen is altijd aanwezig en de effecten op lange termijn zijn ook lang niet altijd bekend.’
| Reumapatiënt Joke de Vries met haar medicijnen. Foto: Guido Benschop
Tien oorzaken van het gestegen medicijngebruik:
1 Gemakzucht
Twintig kilo afvallen of een pilletje tegen een te hoge
cholesterolwaarde? Een gemakzuchtige keus is gauw gemaakt. ‘Mensen
denken als ik een pilletje neem, dan gaat het wel goed’, betreurt Erik
van Rijn van Alkemade van het Nederlands Instituut voor Verantwoord
Medicijngebruik. ‘Het zou veel beter zijn als mensen op hun leven
passen: minder drinken en meer sporten. Als je wel medicijnen slikt,
terwijl je niets doet aan je voedingsgedrag, dan hebben de pillen veel
minder zin. Alleen, hoe zorgen wij ervoor dat mensen zich daar aan
houden?’
Liset van Dijk, programmaleider farmaceutische zorg bij het
Nederlands Instituut voor Onderzoek van de Gezondheidszorg (Nivel),
valt hem bij. ‘Een deel van de mensen is wellicht geholpen met
afvallen. Lukt dat niet, dan is de keus aan de arts. Doe ik niets meer,
of geef ik toch een geneesmiddel?’
2 Vaker verslaafd
Steeds meer Nederlanders – en ouderen in het bijzonder – kunnen niet
zonder hun dagelijkse portie pillen. ‘Antidepressiva en
kalmeringsmiddelen zitten heel erg in de lift, terwijl we weten dat je
daar afhankelijk van kunt worden’, vertelt Van Rijn van Alkemade.
Het verslavende gebruik blijkt uit de groeiende hoeveelheid
herhalingsrecepten en de stijgende voorschrijfduur van recepten. Vorig
jaar was die 48 dagen, terwijl in 1991 slechts een gemiddelde voorraad
van 38 dagen aan de patiënt werd meegegeven.
3 Steeds meer superdure geneesmiddelen
Het aantal superdure geneesmiddelen – kosten meer dan 500 euro per
recept – stijgt explosief. In 2006 namen de kosten hiervan toe met 91
miljoen tot 573 miljoen euro, in 2002 was dit nog niet de helft. Op de
lijst staan vooral medicijnen tegen kanker en reuma, maar ook
immunoglobuline, botuline-toxine voor spastische kinderen. In 2006
kostte een middel gemiddeld 26,02 euro per voorschrift, tien jaar
geleden was dit nog 18,71 euro. Medicijnen die (nog geen) drie jaar op
de markt zijn, leggen een sterke claim op het toch al krappe
zorgbudget. De kostprijs van middelen die sinds 2002 zijn
geïntroduceerd, is met 76 euro per voorschrift drie keer zo hoog als
gemiddeld.
4 Veranderende inzichten
Een deel van de stijging is volgens Van Rijn van Alkemade toe te
schrijven aan ‘veranderende inzichten’. ‘We gebruiken in Nederland heel
veel pijnstillers als ibuprofen en diclofenac. Het is bekend dat die
medicijnen de maagwand kunnen beschadigen. Men gaat er steeds eerder
toe over om naast deze pijnstillers standaard ook maagbeschermers te
geven. Doordat we meer medicijnen gebruiken, voorkomen we
ziekenhuisopnamen. Als je dat niet zou doen is de kans dat mensen een
maagperforatie krijgen groter. Dat kost natuurlijk veel meer. Per saldo
is meer medicijnen gebruiken dan toch goedkoper. Ander voorbeeld zijn
de cholesterolverlagende statines. Nieuwe inzichten leren dat je
daarmee hart- en vaatziekten kunt voorkomen.’
5 Minder lang in het ziekenhuis
Doordat Nederlandse patiënten steeds minder lang in het ziekenhuis
liggen en eerder naar huis mogen, stijgt het medicijngebruik thuis.
Besparingen en bezuinigingen op de ziekenhuiszorg leiden jaarlijks tot
naar schatting 3 procent meer medicijnkosten.
Omdat de middelen die toegediend worden in het ziekenhuis niet in
het particuliere medicijngebruik worden meegenomen, geeft dit een
vertekend beeld. ‘Geneesmiddelen die verstrekt worden in het ziekenhuis
worden nog niet landelijk ge-registreerd’, verklaart Liset van Dijk van
Nivel. ‘De Stichting Farmaceutische Kengetallen is daar wel mee bezig.’
6 Groei van de bevolking
In 2001 bleef het Nederlandse inwonertal nog steken op krap zestien
miljoen, inmiddels telt Nederland bijna 400.000 inwoners meer. Maar de
bevolkingsstijging van nog geen 2,5 procent is duidelijk niet de
hoofdoorzaak voor onze gulzige medicijnconsumptie.
7 Vergrijzing
De stijging van het geneesmiddelengebruik is vooral toe te schrijven
aan de samenstelling van de bevolking. Van de dik 4,3 miljard euro die
in 2006 is besteed aan geneesmiddelen is 40 procent (1,7 miljard) terug
te voeren op personen van 65 jaar en ouder. ‘De levensverwachting
stijgt en de groep ouderen wordt steeds groter’, aldus Van Dijk. ‘Zij
gebruiken vooral hart- en vaatmedicatie.’
65-plussers gebruiken bijna drie keer zoveel geneesmiddelen als de
gemiddelde Nederlander; 75-plussers zelfs vier keer zoveel. Met ruim
1,9 miljoen voorschriften was metoprolol tegen hoge bloeddruk en
hartkrampen in 2006 het meest gebruikte geneesmiddel door ouderen. Op
de tweede plaats staat de bloedplaatjesremmer acetylsalicylzuur (bijna
1,9 miljoen voorschriften), gevolgd door het slaapmiddel temazepam
(ruim 1,4 miljoen).
8 Meer middelen in het pakket
Toelating van meer medicijnen tot het wettelijk verzekerde pakket,
leidt ook tot een stijging van de kostenpost medicijnen. Zo besloot
Balkenende IV op Prinsjesdag nog dat ouderen al vanaf hun zestigste –
vijf jaar eerder dan gebruikelijk – een griepprik krijgen. Kosten 10
miljoen euro.
9 Nieuwe medicijnen
Waar drukke kinderen vroeger slechts als wildebrassen werden
bestempeld, zonder dat er enig pilletje aan te pas kwam, krijgen zij nu
al gauw het stempel ADHD. In 2006 namen de uitgaven aan middelen tegen
ADHD toe met 7 miljoen euro.
10 Verspilling
Cijfers wijzen uit dat dik 3 procent van de voorgeschreven
medicijnen simpelweg in de prullenbak verdwijnt. Van Rijn van Alkemade:
‘Soms komen mensen medicijnen niet eens ophalen bij de apotheek, zetten
ze de pillen ongebruikt in hun medicijnkastje of maken ze de kuur niet
af. Medicijnen komen dan in de vuilnisbak of men brengt het keurig
terug naar de apotheek.’ De waarde van teruggebrachte geneesmiddelen is
ruim honderd miljoen euro. Nederlandse artsen schrijven dit jaar
waarschijnlijk 33 miljoen meer recepten uit dan in 2001. Tien oorzaken
voor deze pillengekte.Gulzig grijpen naar medicijnenToenemend gebruik
geneesmiddelen 65-plussers gebruiken bijna drie keer meer middelen dan
de gemiddelde Nederlander
De kosten
Geneesmiddelen zijn goed voor 10 procent van het totale zorgbudget
van 44 miljard euro. Via apotheken is er in 2006 ruim 4,3 miljard
besteed aan middelen die binnen de verzekering vallen. De medicijnen
tegen hoge bloeddruk en hartfalen namen het sterkst toe. Verder
gebruikten Nederlanders meer middelen tegen een hoog cholesterol,
reuma, diabetes, ADHD en maagklachten. Schadelijke bijwerkingen kosten
de samenleving jaarlijks miljarden euro’s.
De toekomst
De Stichting Farmaceutische Kengetallen verwacht dat de totale
uitgaven komend jaar stijgen met ruim driehonderd miljoen tot 4,6
miljard euro. Dit is ruim twee miljard meer dan in 1998. Door de
vergrijzing zal het medicijngebruik in Nederland de komende 15 jaar
stijgen met 13 procent. Als de bevolkingsgroei ook wordt meegerekend,
zal het zelfs met eenvijfde toenemen.
De rest van Europa
Vooral Zuid-Europa staat erom bekend te graaien in het
medicijnkastje. Ook onze buurlanden geven meer uit aan pillen. Belgen
slikken 363 euro per persoon, Duitsers 424 en Fransen 501. Denen zijn
hekkensluiter met 237 euro. De uitgaven in ons land zijn een kwart
hoger, 299 euro.
De bronnen
Stichting Farmaceutische Kengetallen (SFK), Nederlands Instituut
voor Onderzoek van de Gezondheidszorg (Nivel), Nederlands Instituut
voor Verantwoord Medicijngebruik, FTTO Gelderse Vallei en SIR Institute
for Pharmacy Practice and Policy.