Door: Kustaw Bessems
Gepubliceerd: maandag 10 december 2007 23:15
Update: dinsdag 11 december 2007 10:08
Een hopeloos achterhaald politiek systeem, krakend in zijn voegen, dat alleen met een revolutie aan zijn eind zal komen. De Nederlandse parlementaire democratie is ongeveer zo fit als het Sovjet-communisme van 1980, vindt Maurice de Hond.Hij is inmiddels bekender als strijder tegen het Openbaar Ministerie – in de
Deventer moordzaak – dan als opiniepeiler. Toch verdient
Maurice de Hond nog altijd zijn brood door de vinger aan de pols van het Nederlandse volk te houden. Hij hoeft maar te horen wat het onderwerp van het gesprek is – de gebrekkige vertegenwoordiging van burgers door de politiek – of hij veert op: ‘Het is erger dan ooit!’
De Hond weet niet of hij een van de buitenstaanders is die door de Tweede Kamer worden gevraagd om te helpen bij het juist begonnen project van ‘parlementaire zelfreflectie’. De tijd dat de politiek aan zijn lippen hing, is voorbij. ‘Ja hoor, ik word nog wel eens door politieke partijen uitgenodigd om een praatje te houden. Maar mijn analyse is veel te confronterend. Ik ben een pauzenummer.’
ZelfonderzoekVolgens De Hond kunnen de Kamerleden aan zelfonderzoek doen tot ze een ons wegen. ‘Ze zullen nooit de stappen zetten die nodig zijn.’ Hij vindt dat politici radicaal zeggenschap moeten overhevelen naar burgers. ‘Ze zullen dat niet doen omdat ze het niet in hun belang vinden. En al zouden ze het willen, de politieke structuur is erop ingericht om zichzelf in stand te houden. Stel dat je de Eerste Kamer wilt afschaffen. Er is twee keer een tweederde meerderheid nodig om de grondwet te veranderen. Dus dat gaat nooit gebeuren.’
‘Regenten geven pas macht uit handen als ze niet anders kunnen, uit lijfsbehoud.’ Hij haalt het voorbeeld aan van koning Willem II die zich in 1848 plotseling tot het liberalisme bekeerde en een grondwet duldde waarin de macht van de vorst drastisch werd ingeperkt. ‘Dat deed hij alleen omdat overal in Europa revoluties uitbarstten en hij bang was dat hij zou worden afgezet. Zo zullen de regenten van onze tijd pas bewegen als er vijfhonderdduizend mensen op Het Binnenhof staan die zeggen: we gaan hier niet weg tot er iets verandert.’
Maurice de Hond: 'Regenten geven pas de macht uit handen als ze niet anders kunnen | Foto: Jan van BredaDe politici die denken dat ze de
opstand van Pim Fortuyn hebben opgevangen door een paar van zijn kernpunten over te nemen, vergissen zich schromelijk, meent De Hond. ‘De omstandigheden voor een kiezersopstand zijn nog sterker aanwezig dan in 2002. Het gat tussen Den Haag en de bevolking is groter. Iemand als Pim Fortuyn zou vijftig zetels kunnen halen.’
'Minst representatieve democratie'‘Wij hebben de minst representatieve democratie die je kunt hebben. Mijn Cubaanse schoonouders waren op bezoek. Balkenende kwam op tv en zij vroegen: hebben jullie hem gekozen? Nee, zei ik, dat heeft de regering gedaan. Ze vroegen of we de regering dan hadden gekozen. Ik legde uit: nee, wij stemmen op partijen en die kijken daarna of ze samen meer dan 75 zetels hebben. Ze wilden weten of we dan wel onze burgemeesters kozen? Nee, ook niet. En hoe het zat met referenda? Dat hebben we een keer mogen doen, maar we hebben ‘nee’ gezegd, dus dat mogen we niet meer, was mijn antwoord.’
‘Toen vroeg ik hoe het in Cuba dan gaat met een burgemeestersbenoeming. Blijkt dat in de hele stad buurtcomités van zo’n honderdvijftig mensen bijeenkomen en kandidaten stellen – wel vijftien – en dat er dan wordt gestemd. Allemaal van dezelfde partij natuurlijk, maar de winnaar heeft de meeste steun van de burgers.’
‘Wij in Nederland mogen eens in de vier jaar iets doen. De partijen zeggen: stem op mij en dan zien wij verder wel. Kijk nou naar de laatste verkiezingen. Víer jaar lang hadden CDA en VVD samen geregeerd. Dan had het toch voor de hand gelegen dat zij hadden gezegd: als wij samen 76 zetels winnen, gaan we samen door? Maar het CDA kreeg het niet uit zijn mond.’
‘Het is een structuur die dateert uit 1848. En die heeft 140 jaar goed gewerkt. Als ik kijk naar mijn vader: die heeft heel lang PvdA gestemd. Hij stemde elke vier jaar, maar hij had net zo goed elke tien jaar kunnen stemmen. Want wat de PvdA deed, was goed. Als je iemands omroepgids zag liggen wist je wat die stemde. De samenleving was verzuild en iedereen voelde zich goed vertegenwoordigd. Tot de jaren zestig was een verschuiving van 2 procent in het stemgedrag al groot.’
'Kunstmatige scheidingen'‘Dat is nu allemaal anders. In 2010 is de oude generatie die zo trouw stemde zeventig plus. De naoorlogse generatie is niet in zuilen verdeeld. Maar de politieke structuur nog wel. Die kent sociaal-democraten, liberalen, christen-democraten. Volledig kunstmatige scheidingen, maar iedereen die de politiek in wil, moet binnen dat systeem werken. En journalisten doen daar gretig aan mee.’
Geen traditionele partijen dus. Meer zeggenschap voor burgers. De Hond is voor correctieve referenda. Maar kunnen gewone burgers wel meebeslissen over ingewikkelde kwesties? ‘Er wordt gedaan alsof er alleen maar Tokkies in dit land wonen. Maar de doorsnee Nederlander is een fatsoenlijk, verantwoordelijk mens. Die werkt, krijgt kinderen, wil een beetje goed verdienen en leuk wonen. In plaats van als overheid uit te stralen: wij weten alles wel, wij regelen het en val ons niet lastig, kun je heel open en eerlijk tegen die burger zijn.’
‘Je kunt zeggen met welke dilemma’s je zit, tegen welke grenzen je oploopt en dan zal die burger dat begrijpen. Neem nou het nieuwe Europese Verdrag. Ik weet zeker dat een meerderheid bij een referendum deze keer vóór had gestemd. Het kabinet had duidelijk moeten maken wat de pijnpunten zijn. Het had tegen de burgers moeten zeggen: we hebben goed geluisterd toen jullie de vorige keer de Europese Grondwet afwezen. Het verdrag dat we nu hebben is niet ideaal, maar we hebben het maximale eruit gesleept. We hebben slechts twee keuzes: we accepteren dit verdrag, of we verlaten de EU met alle gevolgen van dien. Burgers begrijpen dat. Maar de mogelijkheid om dat te laten zien is ze ontnomen.’
‘Die politici zijn op dat punt zó dom. Kijk hoe er de eerste keer campagne werd gevoerd voor de
Europese Grondwet. Er werd hel en verdoemenis gepreekt. Alsof er ook maar één burger was die daar in trapte. Een minuut nadat de uitslag binnen was, sprak Balkenende ineens heel andere woorden.’
Informatiemonopolie Waar politici nog niet aan zijn gewend, aldus De Hond, is dat zij geen informatiemonopolie meer hebben. Het volk was vroeger veel gemakkelijker te bedotten. Als tegenwoordig een politicus een paar keer van gedachten verandert en dan beweert dat hij volstrekt consistent is, kan iedereen met een internetaansluiting die politicus binnen de kortste keren om de oren slaan met diens eerdere uitspraken.
Modern leiderschap, zegt De Hond, is niet met een uitgestreken gezicht koste wat kost volhouden dat je goed zit. Het is heel serieus op tegenargumenten ingaan. Een bewijs dat het werkt: ‘In 2003 maakte ik met SBS een tv-programma waarin we lijsttrekkers interviewden en tegelijk peilden wat kiezers van hun uitspraken vonden. We hadden
Mat Herben te gast. Hij was tegen de doodstraf, terwijl LPF-kiezers in meerderheid vóór waren. Hij zei tegen zijn kiezers: luister, ik begrijp heel goed jullie behoefte om sommige verschrikkelijke misdaden met de dood te straffen. We liggen ook niet zo ver uit elkaar – ik ben ook voor heel hard straffen. Alleen die ene laatste stap wil ik niet nemen omdat je wel eens een fout zou kunnen maken. En in onze peiling zagen we het tijdens zijn uitleg gebeuren: hij overtuigde een meerderheid van zijn eigen kiezers!’
Ander voorbeeld. De Hond was in de jaren tachtig directeur van enquêtebureau Interview. ‘Wij hadden elke laatste vrijdag van de maand een bijeenkomst van directie en personeel en daar vertelden we álles. The good, the bad and the ugly. Op een gegeven moment raakten we in een crisis door problemen met een kredietverstrekker. Toen heb ik gezegd: luister, we kunnen hier uitkomen als medewerkers nu één maand afzien van salaris. Dat deed toen vrijwel iedereen. Acht maanden later kregen ze alsnog het geld, met rente. Waarom deden ze mee? Omdat ze precies wisten hoe het zat, er was onderling vertrouwen.’
‘Een favoriet boek van mij is
The wisdom of crowds van James Surowiecki. Hij beschrijft onder meer een fabriek met een lopende band, waar de arbeiders geen enkele invloed hebben op hun werk. De productiviteit is laag en de arbeiders zijn ontevreden. Dan krijgen ze een knop waarmee ze in geval van nood de lopende band kunnen remmen of stoppen. De productiviteit én tevredenheid gaan direct omhoog. Maar het belangrijkste: de knop werd bijna niet gebruikt.’
Medeverantwoordelijk Het is cruciaal dat de burgers in Nederland zo’n knop krijgen, vindt De Hond. ‘Je kunt de Eerste Kamer afschaffen. Nadat de Tweede Kamer iets aanneemt geef je burgers een maand om een referendum te organiseren. Dat kan alleen als een miljoen mensen een uitspraak willen – dus de drempel is best hoog. Als een meerderheid het besluit vervolgens afwijst, gaat het niet door. Je zult zien dat burgers dat zeer beperkt zullen doen. Maar daarmee zijn ze wel medeverantwoordelijk geworden voor alle beslissingen.’
Hij zou meer voorbeelden kunnen geven van staatkundige vernieuwing. Maar het is allemaal voor ‘na de revolutie’. ‘Ik heb niet de illusie dat de verandering intern wordt bereikt. Daar is dit systeem zo min toe in staat als de Sovjet-Unie destijds.’
Fijntjes wijst hij nog eens op de periode-Fortuyn. Binnen enkele maanden eenderde van de stemmen in Rotterdam, eenzesde landelijk. ‘En het waren er veel meer geworden als hij niet was vermoord. Als dat geen opstand is, weet ik het niet. Die revolutie is al lang bezig, alleen ze proberen het niet te zien.’
Zelf gaat hij niets doen om de revolutie te bevorderen. Te groot, te ongrijpbaar. Dan liever de Deventer moordzaak. In zijn ogen illustratief voor de crisis van het regentendom, maar in omvang te behappen. ‘Het systeem implodeert uiteindelijk vanzelf. Er hoeft maar een trigger te komen. Een economische crisis, een epidemie of een aanslag met een vuile bom.’ De versnippering in steeds meer politieke partijen en bewegingen is een symptoom, zegt hij. ‘De onbestuurbaarheid van België is interessant. Na de volgende verkiezingen kan zoiets ook in Nederland gebeuren. Dan kan een domino-effect ontstaan. Stel dat één land besluit om een stok in de spaken van de EU te steken. Dat kun je bijna in je eentje doen. Er hoeft maar in twee Europese landen iets geks te gebeuren en de boel valt om.’