Door: Jaap Jansen
Gepubliceerd: vrijdag 1 februari 2008 23:52
Update: zaterdag 2 februari 2008 00:15
Op het Binnenhof zijn ze er uit: de nieuwe leider van de wereld zal Democraat en zwart zijn. Als het aan de Nederlandse politieke leiders ligt, wint Barack Obama de Amerikaanse presidentsverkiezingen. Dinsdag, op Super Tuesday, blijkt of de Amerikanen de Nederlanders volgen.In Little Rock, Arkansas, staat het oudste State Capitol ten westen van de Mississippi. Bill Clinton is er gouverneur geweest. Op 5 november 1996 bevond GroenLinks-aanvoerder Femke Halsema zich op het plein voor dat gebouw. Die avond vierde Clinton er het feest van zijn tweede verkiezing tot president. ‘Op het podium zag ik hem staan, met Hillary en Chelsea. Kleine figuurtjes op 100 meter afstand. Jessye Norman begon te zingen. God Bless America. Naast me stond een oude zwarte man. Hij begon te huilen, en ik kon het ook niet droog houden.’
Die Amerikaanse politiek raakt je emotioneel, wil ze maar zeggen. Rita Verdonk kwam nóg dichterbij. In 2002 was ze een van de duizend genodigden voor een lezing van Bill in de Rotterdamse Van Nelle Fabriek. ‘Ik mocht hem heel even de hand schudden. Nou, dat is een charisma! Hij kijkt je echt aan, dat zie je niet veel.’
03:00 uur ‘s nachts Fascinatie voor Amerika bij Nederlandse politici is niet van recente datum. In 1980 verloor president Jimmy Carter de verkiezingen van nieuwkomer Ronald Reagan. De voormalige B-acteur uit Bedtime for Bonzo deed het op tv veel beter dan zijn steeds vermoeider ogende opponent. De 14-jarige Alexander Pechtold volgde de debatten. Hoewel hij de volgende ochtend weer braaf in de bankjes van het Rotterdamsch Lyceum werd verwacht, zette Alexander de wekker speciaal op 03.00 uur ’s nachts.
Een stuk zuidelijker was de zoon van een sorteerder uit de Hofnar sigarenfabriek er nog eerder bij. Pieter van Geel zat op de lagere school en verstond geen woord Engels, maar wist alles van de Amerikaanse politiek. Op een klein zwart-witteeveetje zag hij een zwetende Richard Nixon tegenover de zelfbewuste katholiek John F. Kennedy. Met zijn kennis won hij zelfs een quiz. Die ene jongen is inmiddels minister geweest en leidt de fractie van D66 in de Tweede Kamer. De andere was staatssecretaris en leidt nu in de Kamer het CDA.
OerdemocratiePolitiek is verslavend. Een ‘bijna mystiek proces’ noemt Pieter van Geel de Amerikaanse verkiezingen. ‘Het draait om volharding bij tegenslag en er gelouterd uitkomen.’ ‘Prachtig toch, dat de machtigste persoon van de wereld in een bar of een school wordt gekozen?’, zegt VVD-leider Mark Rutte. ‘Amerika is toch een beetje de oerdemocratie.’
Als hij in de Verenigde Staten is – en dat is vrijwel elk jaar – kijkt hij de halve zondag naar Meet The Press en al die andere politieke talkshows die achter elkaar worden uitgezonden. ‘Veel inhoudelijker dan Buitenhof bij ons. Dat is de Amerikaanse democratie dus óók. Onzin dat het geld de doorslag geeft. Dan had die kleine miljardair wel gewonnen in de jaren negentig. Kom, hoe heet-ie ook weer? Ross Perot!’
Dicht bij de kiezer Vanuit een klein zolderkamertje aan het Binnenhof zet Rita Verdonk haar nieuwe beweging Trots op Nederland op poten. Tijd voor het invullen van een Stemwijzer heeft ze niet. ‘Ik heb het al druk genoeg met het bijhouden van mijn 50.000 vrienden op Hyves’, zegt ze. Maar thuis zapt Verdonk meteen naar nieuws over de gebeurtenissen in de Verenigde Staten. De verkiezingen doen denken aan haar eigen strijd om het lijsttrekkerschap van de VVD: ‘Den Haag uit, het land in. Dicht bij de kiezers en veel publiciteit.’
Heeft Verdonk een favoriet? Ze kijkt alsof het een vreemde vraag is. ‘Natuurlijk… Hillary! Alleen al haar mentaliteit. Dat ze uit de schaduw van haar man naar voren stapt en zegt: en nou ga ik het doen!’ Volgens Verdonk is Obama nog niet rijp. ‘Hillary is net als ik heel stevig; niet soft.’
Blij met vertrek BushBijna elke Haagse leider is bereid de Nederlandse sores even van zich af te zetten en uit te weiden over Amerika. Alleen premier Jan Peter Balkenende vindt het verstandiger zich niet uit te laten over het feest van de democratie in deze zeer bevriende natie. En hoeveel verschillen er ook zijn in de binnenlandse politiek, vrijwel de hele elite is blij dat de Republikein George W. Bush na acht jaar presidentschap niet herkozen kan worden. ‘Sociaal staat Amerika er na Bush slecht voor en het is de vraag of zijn gespierde buitenlands beleid effect heeft’, zegt Arie Slob, fractievoorzitter van regeringspartij de ChristenUnie. ‘Nee, voor Bush heb ik nooit warme gevoelens gehad.’
Zelfs Mark Rutte, wiens VVD pal achter Bush’ optreden in Irak stond, heeft het met hem gehad. ‘Amerika is de leider van de vrije wereld’, doceert hij. ‘Het is dus belangrijk als Europa en Amerika een goede relatie hebben. Bush is er spectaculair in geslaagd die af te laten brokkelen.’
Wat Rita Verdonk betreft is Bush ‘een man zonder uitstraling’. Bovendien zou ze haar portemonnee niet aan hem uitlenen. Het is niet alleen Bush. Ook heel belangrijk is wie de president om zich heen verzamelt, zegt Pechtold. ‘Bush koos Cheney en Rumsfeld. Balkenende heeft Jack de Vries en Jeroen de Graaf.’ Grijnzend: ‘Een paar honderd jaar geleden zetten ze een kind van drie op de troon. Ook toen functioneerde alles gewoon.’
Dubbel paspoort Eigenlijk, zegt Femke Halsema, zouden wij Nederlanders voor de verkiezingen tijdelijk een dubbel paspoort moeten hebben. Wie er aan de overkant van de oceaan president wordt, kan immers ook voor ons ingrijpende gevolgen hebben. De meeste Nederlanders zouden in Amerika op een Democraat stemmen. Onder politieke leiders is dat niet anders. Alleen de SGP kiest onverkort voor een Republikein. Omdat SGP-leider Bas van der Vlies volgens zijn woordvoerder ‘geen antenne heeft voor internationale politiek’, praten we met zijn nummer twee, Kees van der Staaij. Die heeft de meeste sympathie voor de baptistische predikant Mike Huckabee, die in januari verrassend de eerste caucus won. ‘Huckabee staat voor duidelijk christelijke waarden als het gaat om abortus, euthanasie en het homohuwelijk. En hij heeft oog voor kwetsbare mensen.’
Ook in de VS hebben ze een Bible Belt, weet Van der Staaij; een gordel waarin veel orthodoxe protestanten wonen. Immigranten met SGP-wortels voelen zich thuis bij de Republikeinen. ‘Al zijn ze vaak teleurgesteld in Bush, omdat die iedereen wil behagen.’ Het bevalt Van der Staaij maar matig dat Amerikaanse politici geregeld de Allerhoogste aanroepen. ‘Politiek is erg schraal als elke verwijzing achterwege blijft, maar soms is het niet meer dan een christelijk sausje. Je moet niet – als het ware – God voor je karretje spannen.’
Kleine christelijke partijenNog niet zo lang gleden voelden SGP en ChristenUnie zich verwante broeders, als kleine christelijke partijen. Sinds ze meeregeert in een coalitie met CDA en PvdA, wordt de ChristenUnie steeds moderner. De voorkeur voor een Republikein is niet vanzelfsprekend. ‘Ik word heen en weer geslingerd’, zegt Arie Slob, die ‘alles opzuigt’ wat hij tegenkomt over de verkiezingen. ‘Huckabee is zeer christelijk en ik waardeer het als mensen publiekelijk over hun drijfveren spreken, maar ik weet te weinig van zijn programma. Ik verwacht na acht jaar Bush een Democraat en vind het heel bijzonder, die strijd tussen Hillary Clinton en Barack Obama. De eerste vrouw in het Witte Huis of de eerste donkere president. Bill Clinton was fascinerend – afgezien van zijn seksuele uitstapjes. Hillary is óók iemand. Ze heeft als Senator een eigen stijl ontwikkeld. Ook Obama is uitermate boeiend. Wat een uitstraling! We zijn leeftijdgenoten: allebei van 1961. Er kan nog van alles gebeuren, maar op dit moment neig ik naar hem.’
Personendemocratie
Als imaginaire Amerikaan stemde VVD-leider Mark Rutte altijd op een Democraat. Bill Clinton, Al Gore, John Kerry – zonder aarzelen. Dit jaar was zijn favoriet een Republikiein: Rudy Giuliani, de voormalige burgemeester van New York. ‘Partijen zeggen me niet zo veel in Amerika, het is daar toch vooral een personendemocratie.’ Giuliani heeft als burgemeester van New York de stad heroverd op de mafia en de kleine criminelen, zegt Rutte. ‘Hij is modern en niet bang. Als kandidaat had hij een strakke veiligheidsagenda en opvallend liberale opvattingen over abortus en andere ethische onderwerpen. Het was mooi geweest als het eindelijk eens een oostkust-Republikein was geworden. Dat had de balans in die partij teruggebracht.’
Voor één keer is Ruttes voormalige partijgenoot Geert Wilders het met hem eens. Ook Wilders wilde Giuliani, liet hij per sms weten. Ze hebben nog geen nieuwe favoriet. Voor de Republikeinse favoriet John McCain loopt niemand warm. ‘McCain heeft goede standpunten over veiligheid en belastingverlaging voor de middenklasse, maar is totaal conservatief over abortus’, zegt Rutte. Verschillende stemwijzers (‘Ik doe ál die testen op internet’) leidden Halsema naar Dennis Kucinich, een Democraat die ze niet kende. Kucinich, voor Ohio lid van het Huis van Afgevaardigden, was tegen de invasie van Irak, tegen de antiterrorismewetten en tegen de wet die het verbranden van de Amerikaanse vlag verbiedt. ‘Veel linkser dus dan Clinton en Obama’, gniffelt Halsema.
VeganistOok haar collega-fractievoorzitter Marianne Thieme van de Partij voor de Dieren kwam bij Kucinich. ‘Nog een veganist ook, mooier kan het niet.’ Omdat ze hem voor Republikein versleet, heeft ze zijn biografie niet verder gelezen. Haar partij is niet links en niet rechts, luidde het in de verkiezingscampagne. Maar op een Republikein stemmen, kan ze zich niet voorstellen.
Thieme laat zich leiden door de adviezen op websites van bevriende Amerikaanse actiegroepen, zoals de Humane Voters. ‘Clinton heeft regelmatig groene uitspraken gedaan en zei goede dingen over dierenwelzijn. Maar ik vraag me af of ze oprecht is. Ze is immers van de gevestigde orde en kan net zo snel het kopje naar de slagers laten hangen.’ Het liefste had ze Al Gore, al heeft die als vice-president te weinig aan het milieu gedaan. ‘De keus is best moeilijk. Een vrouw als president is geweldig, maar Hillary is wel oude garde. Als het gaat om verandering, geef ik Obama de meeste kans. Ik hou van vers bloed.’
Op schoot bij AmerikaHet beeld van de Amerikaanse president als leider van de wereld bezorgt Thieme bibbers. ‘We zouden juist minder op schoot moeten zitten bij Amerika.’ Toch heeft ze ook geleerd van de Amerikaanse politiek. ‘Er zijn daar 20 miljoen dierenbeschermers. De Green Party leek succesvol te worden, maar maakte de fout inhoudelijk meteen heel breed te gaan. Net als Groen- Links hier. Wij kregen in 2006 als Partij voor de Dieren juist heel verschillende mensen achter ons – van Paul Cliteur die de VVD nog te links vindt tot Jan Wolkers die ooit bij de CPN zat – door ons te concentreren op één onderwerp.’
Halsema heeft het er maar moeilijk mee. ‘Ik zou graag een progressieve vrouw als president zien, en ook graag een zwarte.’ Als ze nu moet kiezen, gaat haar stem naar Obama. Zijn boeken liggen op haar nachtkastje. Ook D66-leider Pechtold is voor de senator uit Illinois. Diens agenda komt grotendeels overeen met die van D66, weet hij. ‘Obama besteedt veel aandacht aan onderwijs. Zo wil-ie minder collegegeld en gratis bijscholing van oudere werknemers die in ruil een tijdje voor de klas gaan staan; een pool van 30.000 docenten om in te zetten op de schrale plekken van het onderwijs. Ook staat hij voor een groener beleid, minder handelsbelemmeringen en legalisering van twaalf miljoen illegalen.’
Totale chaosHet wordt vreselijk spannend, verwacht vice-premier Wouter Bos. ‘Nu geen enkele Republikein favoriet blijkt, is het daar totale chaos. Dat schept extra kansen voor een Democraat.’ De PvdA-leider heeft bij de voorverkiezing een aantal ‘maatjes’ rondlopen. Uit een foto in Vrij Nederland bleek hun enthousiasme voor Obama. Zonder gêne hielden ze diens verkiezingsbord omhoog. Hun Nederlandse leidsman maakt – uit strategische overweging – een andere keuze. ‘Gevoelsmatig zit ik het dichtst bij Obama. Hij is minder de gevangene van gevestigde belangengroepen. Maar als Amerikaan zou ik kiezen voor de kandidaat die de meeste kans maakt tegenover een Republikein. Obama zal door zijn tegenstanders als buitengewoon links worden afgeschilderd. Clinton is de afgelopen jaren naar het midden gegaan, inclusief haar begrip voor het anti-abortusstandpunt van rechts.’
Oud-staatssecretaris van Milieu Pieter van Geel hoopt dat er nu een Democraat aan het roer komt omdat Bush te weinig aan het milieu gedaan heeft. Hij vindt Obama ‘een fantastisch spreker’ met een boeiende achtergrond. ‘Maar sympathie is niet het enige criterium. Vanwege de internationale relaties en de economische malaise heeft Clinton nu mijn voorkeur.’
Het grote geld
Volgens Rutte heeft Obama te weinig inhoud: ‘Ik ben benieuwd naar hem als hij vier jaar verder is.’ Ook SPleider Jan Marijnissen vindt Obama te groen, en Clinton was voor de oorlog in Irak. Daarom ging zijn voorkeur uit naar Democraat John Edwards, de held van de vakbonden. Veel Nederlandse politici verafschuwen de rol die het grote geld speelt in de Amerikaanse politiek. Rita Verdonk en Marianne Thieme hebben juist dáárvoor grote interesse.
Verdonk is de afgelopen maanden vrijwel alleen maar bezig geweest met fundraising. ‘Ik hoorde dat de SP een budget heeft van tien miljoen euro. Dat gebruik ik als richtsnoer’, zegt ze. Op de rekening van haar beweging storten sympathisanten bedragen van vijf euro tot ‘tonnen’. Hoeveel ze al binnen heeft, wil ze niet zeggen. Wettelijk hoeft dat ook niet, want Trots op Nederland is een stichting, zegt ze met een blik van ‘lekker pûh’.
Dirty campaigningThieme is zelfs al een paar keer naar de VS geweest om te praten met Amerikaanse financiers: beheerders van hedgefunds die een klein deel van hun fortuin ethisch verantwoord willen beleggen. ‘Ik geef lezingen voor die mensen. Zij zien de Partij voor de Dieren als een unieke partij in de wereld; het begin van een nieuwe sociale beweging. Daar hebben ze geld voor over.’
Aan één ding zeggen ze allemaal een hekel te hebben.
Dirty campaigning, het uitstorten van hele en halve leugens over de tegenpartij. Zo wordt Obama er nu van beschuldigd moslim te zijn geweest (want hij zat in Indonesië op een moslimschool) en haalde Bush in de vorige campagne John Kerry onderuit met filmpjes over zijn zogenaamd niet zo heldhaftige oorlogsverleden. ‘Heel vuile technieken. En het vervelende is dat ze effect hebben’, zegt Wouter Bos. ‘In Nederland zijn die genadeloos gekopieerd door het CDA.’
Iedereen herinnert zich nog Balkenendes ‘u draait en u bent niet eerlijk’ richting Bos. ‘Het CDA ging – laat ik het netjes zeggen – niet altijd even nauwkeurig om met onze programmapunten. En hun eigen plannen schreven ze in de Stemwijzer mooier op dan ze waren.’ Bos is benieuwd of deze vorm van campagnevoeren in Amerika dit jaar een nieuw dieptepunt zal beleven.
Kleine verschillen
Femke Halsema kan niet wachten tot er een nieuwe, Democratische president is: ‘Voor het terughalen van de troepen uit Irak, de verhouding met het Midden-Oosten en het internationale milieubeleid is dat broodnodig.’ Maar – hoe fascinerend de verkiezingen ook zijn – de meeste Nederlandse leiders vermoeden dat het uiteindelijk niet zoveel uitmaakt wie begin 2009 het Witte Huis betrekt. ‘Wij zijn geneigd dat te overschatten’, zegt Bos. ‘De verschillen tussen Democraten en Republikeinen zijn kleiner dan die met Europa.’
Volgens Pechtold zijn de Democraten ‘altijd nog rechtser dan onze VVD’ en hebben Republikeinen traditioneel meer aandacht voor de wereld dan Democraten, die wel weer socialer zijn en meer aandacht hebben voor de mensenrechten. Voorlopig blijft het voor de Haagse toeschouwers nog even genieten. ‘Het is heel knap als je bij een debat volledig het gevoel hebt dat zo’n kandidaat er namens jou zit’, zegt Pechtold. Laatst telde hij 35 keer het woord ‘change’ in een speech van Obama. ‘En verdomd, vervolgens kwam Balkenende op een CDA-bijeenkomst 22 keer met “ambitie” aanzetten. Dat lijkt me voor Nederland iets te geforceerd. Wij zijn nuchterder, cynischer en gemiddeld beter geïnformeerd dan de Amerikaanse kiezer. Wij houden niet zo van poespas.’