Door: Remco Tomesen
Gepubliceerd: zondag 9 maart 2008 23:32
Update: maandag 10 maart 2008 08:37
Met de methode Work First dwingen vier op de vijf Nederlandse gemeenten werklozen weer aan het werk te gaan. Dwangarbeid, volgens tegenstanders van de controversiële methode. Ontevreden deelnemers beginnen een rechtszaak.
De gemeente Arnhem had twee baantjes in de aanbieding voor een 40-jarige inwoner die net in de bijstand was gekomen: plantsoenen schoffelen of tubetjes lijm in dozen doen. ‘Dat wilde mijn cliënt niet’, zegt advocaat Arno van Deuzen. ‘Hij had jarenlang in de horeca gewerkt en zag niet in hoe de werkzaamheden bijdroegen tot een terugkeer naar een baan in zijn branche.’
Het aanbod van de gemeente was niet vrijblijvend, want de uit Amerika overgewaaide Work First- methode kent een verplichtend karakter. Wie niet meedoet, krijgt een sanctie: de uitkering wordt geheel of gedeeltelijk ingetrokken. Toen de Arnhemmer weigerde, volgde een korting van 40 procent op zijn uitkering. Er zijn ook voorbeelden, waarbij de uitkering volledig werd ingetrokken. In Nederland passen vier van de vijf gemeenten Work First toe. Bij de methode moeten deelnemers die in de bijstand komen direct verplicht aan de slag; ze verdienen niet meer dan de bijstandsuitkering.
De Arnhemmer is een van de vele ontevreden deelnemers aan het Work First-project, zegt Van Deuzen. ‘Velen hebben bezwaar, maar zijn bang om hun klachten te uiten, omdat ze vrezen voor hun uitkering.’ Piet van Galiën, voorzitter van Pel, een belangenorganisatie voor mensen met een laag inkomen in Leeuwarden: ‘Wij krijgen veel klachten van deelnemers. Het grootste bezwaar is dat mensen gedwongen worden een baan te nemen, waarvoor ze géén loon ontvangen.’
Niet alleen in Arnhem pakt een deelnemer de gemeente juridisch aan, dit gebeurt ook in Haarlem en verschillende andere gemeenten. Het bureau van advocaat Elise Weijsenfeld heeft zelfs vijf Work First-zaken lopen. ‘We hebben cliënten die door lichamelijke of psychische problemen niet mee kunnen doen aan het project. Maar we hebben ook zaken lopen van cliënten die het aangeboden werk ongeschikt vinden.’ Een van hen krijgt als ´straf´ nu zes maanden geen bijstand.
‘Het werk dat de deelnemers doen is inderdaad eenvoudig. Maar wél zinnig’, reageert woordvoerder Sjaak Aerden van de gemeente Arnhem. Deelnemers moeten volgens hem vooral werkvaardigheden opdoen, zoals het leren aannemen van werkopdrachten, het krijgen van werkritme en sociale vaardigheden. Naast het verplichte werk, moeten deelnemers cursussen volgen. De gemeente dringt nooit werk op, zegt de woordvoerder. ‘Iemand met reuma laten we niet schoffelen.’
Verplicht werk leidt tot vele rechtszaken
‘Werklozen verplicht laten werken is in strijd met
internationale verdragen en de Grondwet’, zegt advocaat Arno van
Deuzen. Hij noemt onder meer het Europees Verdrag voor de Rechten van
de Mens en de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens. In dat
eerste verdrag staat een verbod op dwangarbeid.
De advocaat vindt dat er in het geval van de WorkFirst-projecten,
waarin werklozen of mensen met een bijstandsuitkering verplicht dienen
te werken, wél degelijk sprake is van dwang, omdat er voor de werklozen
geen keuze is. ‘Als ze nee zeggen tegen een baan, moeten ze soms zonder
enige uitkering rondkomen? Is er dan nog sprake van een keuze? Geen
enkele gemeente bekommert zich om wat er gebeurt met de mensen die in
die situatie terechtkomen. Zij belanden in criminaliteit, op straat of
worden volledig afhankelijk van vrienden of familie’.
Het protest van onder meer de Arnhemmers en Haarlemmers staat in
schril contrast met een onderzoek dat De Raad voor Werk en Inkomen
(RWI) twee weken geleden presenteerde. De raad concludeerde dat zowel
deelnemers als gemeenten over het algemeen tevreden zijn over het Work
First-project.
In totaal vulden 75 (ex-) WorkFirst- deelnemers een enquêteformulier
in. Iets meer dan de helft vond de werkzaamheden ‘leuk’, ongeveer 40
procent vond dat juist niet. En bijna 70 procent geeft aan meer zin
gekregen te hebben om te gaan werken.
Van Deuzen vindt dit onderzoek veel te kleinschalig om conclusies
aan te verbinden. ‘Natuurlijk zijn er ook mensen wél tevreden. Maar
heel veel ook niet. Bovendien hangen de resultaten af van de
vraagstelling.’ De bezwaren blijven, vindt hij: er is sprake van dwang
en mensen voeren standaardwerkzaamheden uit.
Woordvoerder Sjaak Aerden van de gemeente Arnhem vindt dat het
terecht is dat de gemeente iets terugvraagt van de werklozen. ‘Als je
vraagt om bijstand, dan vraag je aan de overheid om in je
levensonderhoud te voorzien. Dan is het terecht dat de overheid aan jou
vraagt om mee te werken aan een terugkeer op de arbeidsmarkt’.
In 2007 deden in Arnhem bijna 700 mensen mee aan het Work
First-project. Volgens Aerden vond de meerderheid van de deelnemers
betaald werk.
Work First
Work First houdt in dat bijstandsontvangers
verplicht worden om twintig
tot veertig uur per week werkzaamheden uit te voeren, soms in
combinatie met sollicitatieacitiveiten. Ze ontvangen meestal geen
salaris voor hun werk.
Weerstand"Bijna iedereen begint met weerstand aan de verplichte baan. Maar na een
paar weken zet 60 tot 80 procent de knop om: ze weten dan dat er geen
weg terug is", vertelt een projecleider van de gemeente Oss aan
De Pers.