Door: Dirk Jacob Nieuwboer 
Gepubliceerd: woensdag 16 april 2008 22:24
Update: woensdag 16 april 2008 22:39
Dick Berlijn groeide de afgelopen jaren uit tot misschien wel de bekendste Nederlandse generaal ooit. Maar hoe wenselijk is zo’n prominente rol van de legerbaas?
Op de valreep sloeg generaal Dick Berlijn nog een keer toe. Het is maar een proefballonnetje. Op persoonlijke titel bovendien. Maar toch, niet voor de eerste keer mengt de vertrekkende Commandant der Strijdkrachten (CDS) zich in een politieke zaak:
hij voelt wel wat voor een terugkeer van de dienstplicht.
Veel kans van slagen lijkt het plannetje niet te hebben. Defensie mag dan met een fors personeelstekort kampen, de herinvoering van de dienstplicht is volgens de Tweede Kamer niet de gedroomde oplossing.
‘Je hebt alleen al een probleem omdat je dienstplichtigen niet zomaar in kunt zetten in het buitenland’, legt CDA’er Raymond Knops uit. PvdA-woordvoerder Angelien Eijskens schudt al even hard van ‘nee’. ‘Ik denk dat we dit maar moeten zien als een uitspraak van een generaal buiten dienst.’
Het is bijna zo ver, want vandaag draagt Berlijn op het Binnenhof het bevel van de strijdkrachten over aan luitenant-generaal Peter van Uhm. Het is een vertrek in stijl, want de hoogste baas van het leger is de laatste weken overal in de media te zien. Hij geeft afscheidsinterviews aan de kranten en schuift aan bij Pauw en Witteman om nog een laatste keer te praten over de missie in Uruzgan.
Berlijn is de laatste jaren uitgegroeid tot misschien wel de bekendste militair die Nederland ooit heeft gehad. Waar in andere landen traditioneel militairen een grote publieke rol spelen, houden Nederlandse soldaten zich van oudsher schuil in hun kazernes. Zo niet Berlijn.
‘Het is opvallend dat hij zich zo nadrukkelijk heeft gemanifesteerd’, beaamt Hans Couzy, oud-bevelhebber van de Landstrijdkrachten. ‘Zijn voorgangers bleven in de luwte, maar hij heeft het echt opgezocht. En dat heeft hij perfect gedaan.’
Onder Berlijns bevel ondernam Nederland een van de gevaarlijkste buitenlandse missies ooit. Dat verklaart alleen al waarom deze legerbaas vaker op televisie te zien was dan zijn voorgangers. Berlijn moest veertien keer het verlies van een Nederlandse soldaat meedelen.
Maar Uruzgan verklaart niet alleen de grotere zichtbaarheid. Nadat Defensie enkele jaren geleden een paar keer in het nieuws kwam door het lekken van vertrouwelijke informatie, werd het roer omgegooid. Om de gesloten cultuur te doorbreken moesten militairen actiever communiceren. En de CDS moest een ‘bekende Nederlander’ worden die zich zou mengen in het publieke debat.
‘Binnen het leger bestaan over het algemeen niet zulke warme gevoelens bij de standpunten van de politiek’, legt Couzy de behoefte van de militairen uit. ‘Het is goed dat ze zien dat iemand van hen zich in het openbaar laat horen over onderwerpen die voor hen belangrijk zijn.’
De rol van bekende Nederlander is Berlijn op het lijf geschreven. De generaal spat van de camera. Hij komt warm en inlevend over als hij praat over de slachtoffers die zijn gevallen. En hij mengt zich subtiel in politieke discussies.
‘Het zou een moreel failliet betekenen – het zijn zware woorden die ik gebruik – als een welvarend land als Nederland zou zeggen: ach, wat kan ons Afghanistan schelen’, zei hij afgelopen zomer tegen de NRC. Het was zijn opvatting als burger, zei hij erbij. Niet als legerbaas. Maar de toon was wel gezet.
‘Dat kan natuurlijk niet’, vindt Couzy. ‘Er was nog geen politiek besluit genomen. Ik vond dat op de grens liggen. Niet eroverheen. Maar wel op de grens.’
Het optreden van Berlijn roept de vraag op hoe wenselijk het is dat militairen zich openlijk mengen in politieke discussies. Een man in uniform wekt vertrouwen. Als Berlijn zegt dat ‘we’ in Afghanistan moeten blijven, heeft dat impact. Een generaal kan zo draagvlak creëren voor moeilijke politieke beslissingen.
‘Berlijn is in de loop der jaren gepolitiseerd’, vindt Wim van den Burg van de militaire vakbond AFMP. ‘Hij is bijna de woordvoerder van de minister geworden. Dat gaat te ver. De CDS is er niet voor om het zielig te vinden voor de Afghanen. De politiek maakt de morele afweging.’
Toch zijn er weinig parlementariërs die zich storen aan de grote zichtbaarheid van de legertop. ‘Berlijn heeft de grenzen opgezocht’, erkent CDA’er Knops. ‘Maar ik heb me nooit onder druk gezet gevoeld. De Kamer neemt uiteindelijk de beslissing.’
En Berlijns opvolger? Gaan we die net zo vaak zien? ‘Dat zouden de militairen wel graag willen’, zegt Couzy. ‘Maar ik betwijfel het. Van Uhm is veel meer naar binnen gericht, veel meer op de achtergrond. Hij is juist van geen franje en geen toeters en bellen.’
Maar volgens Van den Burg is dat geen garantie. ‘Berlijn dacht in het begin ook meer vanuit het belang van defensie. Hij is langzaam opgeschoven richting de politiek. Misschien valt er niet aan te ontkomen.’