Door: Kustaw Bessems 
Gepubliceerd: dinsdag 7 april 2009 00:16
Update: dinsdag 7 april 2009 09:49
Politieke kopstukken uit vier partijen hebben hun ‘zachte krachten’ gebundeld.
Nee, nee, ze zijn beslist geen nieuwe beweging gestart, bezweert iedereen die meeschreef aan de vandaag te presenteren bundel Open en onbevangen, over politieke vrijzinnigheid. Ook al komen de meeste auteurs al twee jaar af en toe bij elkaar voor discussies onder de noemer ‘Vitaal Erfgoed’. Mensen als SER-voorzitter en D66-lid Alexander Rinnooy Kan, burgemeester van Amsterdam en PvdA-lid Job Cohen, oud-vicepremier voor de VVD Hans Dijkstal en GroenLinks-Europarlementariër Kathalijne Buitenweg.
‘Ja’, zegt Dijkstal, ‘in het begin vraag je wel even: wat is het doel?’ Rinnooy Kan had het initiatief genomen, samen met mede-D66-prominenten Wim Dik, Hans Wijers, Roger van Boxtel en Thom de Graaf. ‘Moest een nieuwe partij worden opgericht?’, vroeg Dijkstal zich af. ‘Moesten we allemaal lid worden van D66?’
‘Als je daar zit met veel politici en ex-politici, kijk je elkaar natuurlijk aan’, zegt oud- PvdA-Kamerlid Godelieve van Heteren. ‘De vraag is gesteld: willen we hier meer mee?’
‘Er is vooral even discussie over een nieuwe partij geweest omdat D66 zo klein was’, zegt socioloog Dick Pels. Dat was eind 2006.
In het voorwoord van de bundel formuleren de vijf D66’ers het wat ambivalent: de deelnemers aan Vitaal Erfgoed vonden elkaar ‘niet – of zeker nog niet – om een nieuwe partij op te richten’. Dat laat alles open.
‘Natuurlijk is het idee van een nieuwe partij langsgekomen’, zegt Wim Dik. Maar dat was volgens hem snel van tafel. ‘Sommige aanwezigen zijn partijboegbeelden, die hadden anders niet mee kunnen doen.’
‘Niemand kan de toekomst voorspellen’, zegt Rinnooy Kan. ‘Maar ik verwacht niet dat een nieuwe partij wordt gestart.’ Alleen Thom de Graaf houdt een warm pleidooi voor een nieuwe, vrijzinnige partij, daarin bijgevallen door Pels en Van Heteren.
De discussie komt eens in de zo veel tijd terug, zegt Paul Schnabel, directeur van het Sociaal en Cultureel Planbureau, lid van D66 en ook bij Vitaal Erfgoed betrokken. ‘Wordt het niet weer eens tijd voor een nieuwe progressief-liberale partij? Iedereen knikt dan heftig. Maar mensen zijn niet geneigd om het ook te doen. De SP is een prachtig voorbeeld van een nieuwe partij die is gelukt, maar het lot van andere initiatieven was slechter.’
Schnabel: ‘Nu D66 er zo goed voor staat in de opiniepeilingen is de motivatie voor iets nieuws niet zo sterk.’
‘Als je iets begint, moet je dat ook met nieuwe mensen doen. Wij hebben te veel geschiedenis’, zegt Dijkstal. Bij Vitaal Erfgoed ‘ging het er juist om dat we ons sterk zouden maken voor vrijzinnigheid in de bestaande partijen.’
Over zijn eigen partij. ‘De VVD zou zich zorgen moeten maken om de rechtsstaat en de Grondwet moeten beschermen. Respect voor de ander uitdragen en tolerantie. De basishouding dat andersdenkenden en andersgelovigen een plek hebben.’
Inschikkelijkheid
Want dat is de vraag: als de deelnemers niet samen in één partij willen, wat bindt hen dan? Redelijk zijn, komt veel in de verhalen voor. Niet scherpslijpen. Pragmatisme.
Wim Dik: ‘Bij vrijzinnige politiek hoort dat je je er rekenschap van geeft dat we allemaal ruimte nodig hebben om ons te ontplooien, maar dat je ook realistisch moet zijn in een land als Nederland, dat vol is, druk en complex. Dat je beseft dat je je vrijheid te danken hebt aan de ruimte die je anderen gunt.’
Schnabel: ‘Het is de traditie van Nederland: je hebt je principes, maar als iemand anders iets héél erg belangrijk vindt, stel je je redelijk op. Je zou als liberaal kunnen zeggen: de winkels moeten op zondagochtend open. Maar je kunt ook de houding aannemen: ach, als sommige mensen dat nou vreselijk vinden, laat het zitten – die winkels zijn de rest van de week al open. Inschikkelijkheid. Bereid zijn op te schuiven als iemand anders ook op een bankje wil zitten. Dat houdt de samenleving prettig.’
Sommige auteurs definiëren vrijzinnigheid vooral politiekinhoudelijk en dan lijkt het sociaalliberaal te betekenen. Maar daar kan lang niet iedereen zich in vinden. Kathalijne Buitenweg zegt blij te zijn met ‘de manier waarop mensen als Roger van Boxtel en Job Cohen politiek bedrijven’. En: ‘We hebben onze houding gemeen.’ Maar voor haar zijn het ‘eerlijk verdelen van kennis, middelen en milieuruimte’ minstens zo belangrijk. En dat is, beaamt ze, links.
De stadsdeelvoorzitter van het Amsterdamse Slotervaart, de PvdA’er Ahmed Marcouch, zegt dat hij vooral heeft meegewerkt aan de bundel ‘omdat sommige problemen, zoals integratie, om oplossingen vragen door partijpolitieke grenzen heen.’ Maar zijn verhaal is een klassiek sociaal-democratisch betoog over volksverheffing door arbeid. En Job Cohen, die één bijeenkomst bijwoonde en nu een stuk schreef, benadrukt dat hij ‘niet van de sociaal-liberale kant’ is. ‘De invloed van een vrijzinnige partij zou beperkt zijn. Ik zet me liever in voor vrijzinnigheid in een grote volkspartij als de PvdA.‘
Seculier schaduwkabinet
Wat ons bindt’, zegt Hans Dijkstal, ‘is bijna meer sociaal-cultureel.’
‘Een open mind hebben’, zegt Cohen. ‘De gedachte dat niemand de wijsheid in pacht heeft. Open staan voor argumenten. Daarmee behoor je tot de zachte krachten. Want de mensen die het allemaal zo precies weten, kunnen dat hard schreeuwen. Als je het niet precies weet, wordt er minder naar je geluisterd.’
‘Een van de zorgelijke dingen aan het optreden van Geert Wilders – nog los van zijn standpunten – vind ik dat hij niet debatteert. Als hij wegloopt uit het parlement en iemand vraagt of ze er nog even over kunnen praten, loopt hij door.’
Alexander Rinnooy Kan en Wim Dik benadrukken dat zij de groep mede bij elkaar hebben gehaald omdat zij inzitten over de zwakte van het politieke midden en de krachten op de flanken: de SP en Wilders’ PVV.
Dat roept wel de vraag op waarom in het boek geen CDA’er voorkomt. Bestaan er geen vrijzinnige CDA’ers? De inhoudsopgave leest als een seculier schaduwkabinet. ‘Kabinet? Ik beschouw dat maar als compliment’, zegt Rinnooy Kan, vaak als potentieel premier genoemd. ‘De combinatie van het CDA met vrijzinnigheid is iets minder natuurlijk’, zegt hij.
‘Het is wel goed als Balkenende weet dat er zo’n groep is die het elk moment kan overnemen’, lacht Dijkstal. Hebben we hier gewoon te maken met paars-plus? PvdA, VVD, D66 – die van 1994 tot 2002 regeerden – aangevuld met GroenLinks? Er zou niets mis mee zijn, zegt Hans Dijkstal: ‘ Ik ben nog steeds trots op paars. Een belangrijke periode waarin zegenrijk werk is gedaan.’