Bruto Nationaal Geluk

Door: Remco Tomesen
Gepubliceerd: maandag 1 juni 2009 21:52
Update: dinsdag 2 juni 2009 07:53

Niet economische groei, maar toename van geluk. Dat als basis voor politieke besluiten. Het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) ontwikkelt een alternatief voor economische groeicijfers. Zinvol?

Nederlanders zijn vorig jaar 6 procent minder gelukkig geworden. De grootste gelukskrimp van het decennium, meldt het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). ‘We gaan de premier vragen stellen over deze schokkende cijfers’, reageert de VVD.

Rare science fiction? Een parodie op de gebruikelijke persconferentie van het CBS, waarin de cijferaars de Nederlandse economie samenvatten in groei of krimp van het Bruto Nationaal Product (BNP), werkloosheidscijfers en andere economische getalletjes? Cijfers die grote invloed hebben op het regeringsbeleid.

Nee, het is een realistisch toekomstbeeld. ‘Wij zijn hard aan het nadenken over een tegenhanger van economische maatstaven als het Bruto Nationale Product (BNP)’, zegt Tineke de Jonge van het CBS.

De Jonge is bij het CBS verantwoordelijk voor de ontwikkeling van een maatstaf voor subjectief welzijn. Oftewel: een maatstaf voor geluk. Waarom de grootleverancier van harde statistieken dat doet? De Jonge: ‘Een toename in welvaart (economische groei, red.) kun je meten. Maar mensen zien dat niet meteen als een verbetering van welzijn (geluk, red). Daar heb je andere indicatoren voor nodig.’

Als het CBS straks goed ‘het geluk van de Nederlander’ kan meten, heeft dat veel impact, zegt gedragseconoom Floris Heukelom van de Radboud Universiteit Nijmegen. ‘Het is nu nog heel moeilijk om andere factoren dan het BNP te meten. Daarom zijn veel politici nog terughoudend.’ Dat is een ander verhaal als er straks een goede ‘geluksmeter’ is. ‘Als een gezaghebbend instituut als het CBS een betrouwbare meetmethode heeft, dan zullen veel mensen zich daar achter scharen’.

Het CBS is niet de enige die zich op het terrein van de geluksmetingen begeeft. Er is sprake van een heuse nationale en internationale trend. Economen zeiden altijd: als je wilt kijken hoe gelukkig iemand is, dan moet je meten hoeveel geld hij heeft. Nu zeggen ze steeds vaker: je moet kijken waar mensen echt gelukkiger van worden. Dat zijn zaken als relaties, vriendschap en vrijheid.

In Nederland is ook de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) bezig met ‘het denken’ over een ‘nieuw BNP’. En internationale organisaties als de Wereldbank en de OESO. Verder verschijnen er veel wetenschappelijke artikelen over de tekortkomingen van het BNP. En mogelijke opvolgers. Wereldberoemde universiteiten als het Amerikaanse Berkeley houden er seminars over. Vaak wordt als voorbeeld het Himalaya-dwergstaatje Bhutan genoemd. In dat koninkrijkje met 700.000 inwoners geldt niet het BNP maar het Bruto Nationaal Geluk als politiek uitgangspunt. Als de Bhutaanse overheid een besluit neemt, kijkt ze niet naar de bijdrage die deze levert aan economische groei, maar aan de bijdrage aan nationaal geluk. De overheid van het bergstaatje heeft een model ontwikkeld dat bestaat uit vier pilaren die elk weer zijn onderverdeeld in negen domeinen. Denk aan: gezondheid, levensomstandigheden psychologisch welzijn, cultuur en goed bestuur.

Geluk is hot

In Nederland is geluksprofessor Ruut Veenhoven (Erasmus Universiteit) al meer dan twintig jaar bezig met onderzoek naar geluk. Vroeger werd zijn onderzoek niet al te serieus genomen. ‘Toen werd ik vooral door bladen als Libelle gebeld. Nu krijg ik veel serieuzere vragen. Ook van mensen die geluk op een meer politiek niveau bekijken.’ Veenhoven heeft het drukker dan ooit. Van televisiemakers en politici tot maatschappelijke instellingen en grote bedrijven: allemaal willen ze iets weten over geluksonderzoek. Ook het CBS heeft interesse in het onderzoek van Veenhoven.

Veenhoven meet geluk. Hij doet dat op een vrij eenvoudige manier. De geluksprofessor laat simpelweg aan mensen vragen hoe gelukkig ze zijn. Mensen geven dus hun eigen geluk een rapportcijfer. ‘Je kunt volstaan met een enquête onder 10.000 mensen’.

Veenhoven heeft het geluk van meer dan 140 landen in kaart gebracht. Hun scores staan in de World Database of Happiness. Nederlanders gaven zichzelf tussen 2000 en 2008 gemiddeld een 7,5 voor geluk. IJsland (8,5) en Denemarken (8,4) zijn de gelukkigste landen ter wereld. Hoewel de IJslanders na het bankendrama van vorig jaar waarschijnlijk wat minder gelukkig zijn geworden. De ongelukkigste landen zijn Zimbabwe en Tanzania, die een karige 3,3 en 3,2 scoren.

Overigens meet de geluksprofessor tegenwoordig liever de zogenaamde Happy Life Years. Hij vermenigvuldigt het gemiddelde geluk in een land met de levensverwachting. Veenhoven: ‘Het is ook mooi dat we lang leven. Stel voor dat we allemaal voortdurend dronken zijn en in die toestand tien jaar lang gelukkig leven. En dán overlijden aan een leverkwaal. Dat is niet het leven dat we volgens mij nastreven.’

Er is kritiek op de methode Veenhoven. Kunnen mensen wel een goed oordeel geven over hoe gelukkig ze zijn? En geven mensen in landen waar het de norm is om gelukkig te zijn zichzelf niet structureel een hoger cijfer dan in klaagculturen? Gedragseconoom Heukelom heeft daarom twijfels. ‘Het blijft altijd een subjectieve weergave van hoe mensen zich op een bepaald moment voelen.’ Veenhoven is het niet eens met die kritiek. ‘Als je duizenden mensen ondervraagt, vallen dit soort onnauwkeurigheden tegen elkaar weg.’ Mensen kunnen volgens Veenhoven heel goed aangeven hoe ze zichzelf voelen.

Rechts maakt gelukkig

Wat kun je als politicus met zulke gelukscijfers? Zou een politicus straks kunnen zeggen: we kiezen voor meer cultuursubsidie omdat het de Nederlander gemiddeld 0,5 procent gelukkiger maakt? Als het aan Veenhoven ligt, kan dat. Hij heeft namelijk onderzocht wat de invloed is van allerlei maatschappelijke thema’s op geluk. De resultaten zijn soms verrassend.

Veenhoven: ‘Geluk lijkt een links thema, maar je ziet dat rechtse standpunten vaak leiden tot het meeste geluk.’ Zo blijkt volgens hem dat inkomensongelijkheid geen invloed heeft op geluk. Ook zijn landen met meer sociale voorzieningen niet gelukkiger. Rijkdom (welvaart) heeft wel invloed op geluk, hoewel de relatie niet heel erg sterk is, en in armere landen de invloed veel groter is dan in rijkere landen. Veenhoven: ‘In rijke landen zijn mensen gelukkiger. Dat betekent trouwens niet per se dat geld gelukkig maakt. In rijke landen is ook meer geld voor bijvoorbeeld gezondheidszorg en goede wegen.’ Ook economische vrijheid blijkt samen te gaan met geluk. Denk dan aan de vrijheid om een winkeltje te beginnen.

Rechtse politiek en geluk gaan dus goed samen volgens het onderzoek van Veenhoven. Maar dat geldt niet voor de uiterst rechtse standpunten van de PVV van Geert Wilders. ‘Mensen zijn gelukkiger in tolerante landen. Dat verband is heel sterk. Als je tegenstellingen tussen bevolkingsgroepen gaat opblazen, is dat niet goed voor het geluk.’

Soms levert geluksonderzoek dilemma’s op. Kies je voor het hoogst mogelijke gemiddelde geluk van de Nederlander? Of hou je ook rekening met de zwakkeren? Sociale voorzieningen zijn immers best prettig voor de Nederlander die ziek is en niet meer kan werken (en maakt hem of haar vast gelukkiger). En hoe zit het met het milieu? Een vrije economie maakt de mensen die nú leven misschien gelukkiger, maar is die vrijheid ook goed voor het milieu, en dus de generaties na ons?

Veenhoven: ‘Er zijn aanwijzingen dat vrouwenemancipatie vrouwen niet gelukkiger heeft gemaakt. Maar kun je daarom zeggen: vrouwen ga terug naar het aanrecht? Of zeg je: voor het principe van gelijkheid houden we de emancipatie in stand?’.

De Nijmeegse gedragseconoom Floris Heukelom is geen fan van de geluksmetingen van Veenhoven, maar vindt wél dat de politiek te veel nadruk legt op economische maatstaven, op het BNP. ‘Het BNP als uitgangspunt voor beleid is in de jaren tachtig onder Ronald Reagan en Margaret Thatcher populair geworden. In de jaren negentig waaide het over naar Nederland. Voor de Paarse kabinetten werd BNP de leidraad.’ Het kabinet ging rekenen, zegt Heukelom. Denk aan dit soort sommetjes: als we de WAO met bedrag X naar beneden brengen, dan levert het Y percentage economische groei op. Of: als 50 procent van de bevolking hoogopgeleid is, levert dat de economie bedrag Z op.

BNP-protest

Al een paar jaar is er groeiend verzet tegen deze nadruk op economische groei, zegt Heukelom. Wetenschappers, ambtenaren en ook politici denken volgens hem na over alternatieven. De economische crisis versnelt dit BNP-protest, denkt hij.

Naast de geluksmetingen van Veenhoven is er ook een andere stroming in ‘alternatief BNP land’. De meer objectieve stroming, zeg maar. Zo heeft De Wereldbank de Human Development Index ontwikkeld. Die meet bijvoorbeeld het niveau van gezondheid en onderwijs. Heukelom: ‘Die stroming begint al een beetje over te waaien naar het dagelijkse beleid in landen.’

Heukelom denkt dat het goed is als het CBS met BNP-alternatieven komt. ‘Laten we het een paar jaar proberen.’ Tineke de Jonge van het CBS: ‘Als we de metingen gaan doen, zou het invloed kunnen hebben op politieke besluiten.’

Geluksmeters of niet, het BNP roei je niet zomaar uit. Heukelom: ‘Die zal de regering altijd in de gaten houden, ook als er andere maatstaven zijn.’ De reden ligt voor de hand. Heukelom: ‘Het BNP bepaalt de hoogte van belastingen.’ Oftewel: je kunt als regering alleen maar geld besteden aan projecten die het geluk bevorderen, als er genoeg geld binnenkomt.