Door: Marcia Nieuwenhuis 
Gepubliceerd: zondag 21 juni 2009 23:46
Update: maandag 22 juni 2009 07:52
Neerlands vraatzucht bedreigt de volksgezondheid, maar ook het bedrijfsleven en de economie hebben eronder te lijden. Kosten: minstens 3,7 miljard per jaar, blijkt uit onderzoek van deze krant.
Nederland is dik en wordt steeds dikker. Nu al heeft de helft van de bevolking last van overgewicht. Eén op de tien Nederlanders heeft extreem overgewicht, obesitas. Als deze trend zich voortzet, neemt het aantal volwassenen met ernstig overgewicht de komende twintig jaar met de helft toe.
Eric Verberne kan alles vanuit zijn bed, en krijgt hulp bij het wassen, koken, de post en het vuilnis. Foto’s: Frank Groeliken
Het aantal kinderen met (ernstig) overgewicht stijgt nóg harder, met name in de jongste leeftijdsgroepen. Uit de Nederlandse Voedselconsumptiepeiling blijkt dat inmiddels één op de zeven kinderen van twee tot zes jaar te zwaar is. In totaal telt Nederland 450.000 kinderen met overgewicht, ruim zestigduizend met obesitas en enkele duizenden hebben zelfs een BMI van boven de veertig (zie kader pagina 8). Al deze overtollige kilo’s blijven niet zonder gevolgen. De tien schadelijkste gevolgen van Neerlands vraatzucht.
1 Veel meer witte jassen aan het werk
Een internist, fysiotherapeut, psycholoog, uroloog, verpleegkundigen en een leger diëtisten stonden al aan het bed van Eric Verberne. Deze 46-jarige Amsterdammer woog op zijn top 300 kilogram. Pas toen een arts hem zo’n 4,5 jaar geleden zei dat hij met zijn megaovergewicht mogelijk nog maar vijf jaar te leven had, ging bij hem de knop om. Inmiddels is hij een maagballon (2005), een mislukte maagverkleining (2006) en een bilio pancreatische derivatie (2008) rijker. Bij deze ingrijpende operatie wordt het onderste deel van de maag verwijderd en een deel van de dunne darm overbrugd, zodat het lichaam bij het eten minder voedingsstoffen opneemt.
Steeds meer mensen grijpen net als Verberne naar een operatieve maatregel in de strijd tegen overtollige kilo’s. De Arnhemse chirurg Ignace Janssen, verbonden aan het Rijnstate ziekenhuis, heeft zelf honderden operaties tegen overgewicht verricht. Hij betitelt het als een heuse ‘hype’. Janssen voorziet een explosieve groei: van 3.500 per jaar nu naar 8.000 à 10.000 in 2010. Een maagverkleining kost gemiddeld 7.000 euro, maar wordt terugverdiend doordat zwaarlijvigen daarna minder risico lopen op bijvoorbeeld diabetes.
Voor T-shirts kocht hij stof op de Albert Cuyp.
De medische staf raakt er steeds dieper van doordrongen dat obesitas beschouwd moet worden als een blijvende aandoening die langdurige zorg en begeleiding vergt. Overgewicht gaat gepaard met hoge kosten voor de gezondheidszorg, in 2003 kwam de teller al tot bijna 1,2 miljard euro. Dit komt neer op 2 procent van de totale jaarlijkse zorguitgaven. Nu al veroorzaakt overgewicht 10 procent van de totale ziektelast in Nederland. En het ziet ernaar uit dat deze kostenpost alleen maar hoger wordt.
Immers, in de toptien snelst groeiende aandoeningen zijn overgewicht en obesitas één van de hoogste nieuwe binnenkomers: nummer drie. Gevolg: Neerlands vetzucht legt in toenemende mate een beslag op de capaciteit van de beroepsbevolking in de zorg. Zet de trend zich voort, dan zal het percentage volwassenen met ernstig overgewicht de komende twintig jaar met de helft toenemen. Het extreme overgewicht bij kinderen stijgt nog sterker. Corrigeren we de cijfers van 2003 voor die toename, dan zijn de kosten dit jaar al opgelopen tot naar schatting 1,4 miljard.
En dan hebben we het nog niet over de kosten van veelal informele zorg van familie en vrienden. Verberne krijgt elke ochtend hulp met wassen, ‘zes keer in de week beneden en één keer in de week boven bij het douchen’, ’s avonds wordt voor hem de maaltijd bereid, één keer in de week komt er een verpleegkundige en twee keer in de week huishoudelijke hulp. ‘Ik woon in een hele sociale buurt, de buren halen de post voor me op en zetten m’n vuilnis buiten, ik help hen met belastingaangifte.’
2 Zo mobiel als een peuter
Grootste kostenpost als gevolg van overgewicht komt voor rekening van hart- en vaatziekten, op de voet gevolgd door diabetes en aandoeningen van het bewegingsstelsel, zoals artrose (gewrichtsslijtage) en chronische lage rugpijn. Dikke mensen hebben ook meer last van verschillende vormen van kanker, zoals prostaat- en borstkanker. Maar ook blaas- en leveraandoeningen, galziekten en jicht komen significant vaker voor.
Hoewel Eric Verberne zich op zijn top van 300 kilo naar eigen zeggen ‘fysiek heel goed voelde’, was zijn actieradius toen ingeperkt tot een luttele tien meter. ‘Mijn benen deden extreem pijn als ik stond. Het kraakbeen wordt door het gewicht tussen de knieën uitgeduwd, blijft over: botten met paar zenuwen ertussen.’
| Zwaargewicht Manuel Uribe uit Mexico
Verberne is het levende bewijs dat obese patiënten weten dat ze dik zijn, maar zich niet ziek voelen, zoals onder meer hoogleraar voeding en gezondheid Jaap Seidell van de Vrije Universiteit betoogt. Zo wordt het lopen Verberne bemoeilijkt door een enorme cyste op zijn rechterbeen. Het goedaardige gezwel is ontstaan door de druk van zijn buik op zijn lies. Op zijn weblog www.superchubby.valtaf.nl beschrijft hij hoe hij de cyste samen met zijn vaste medewerkster van de thuiszorg weegt. ‘Ik schatte een gewicht van ongeveer 15 kilo. Dat vind ik al veel. Het bleek veel, veel meer te zijn. Maar liefst 50 kilo! Dat is gigantisch!’
De afstand van zijn bed naar het toilet kon hij nog net overbruggen. Inmiddels, 112 kilo lichter, wint hij langzaam wat van zijn bewegingsvrijheid terug. Verberne, die zich normaliter in een mega-scootmobiel voortbeweegt, is zichtbaar tevreden als hij vertelt hoe hij vorige week het eind van de galerij van zijn flat haalde: een afstand van negentig meter. ‘Mijn conditie is nu dermate goed dat ik na één à twee minuten weer op adem ben.’ Glunderend: ‘Moet je je voorstellen dat jij volgend jaar negen keer zover kunt lopen als nu.’
3 Ouderdomssuiker op je achttiende
Eén van de bekende risico’s bij overgewicht is totnogtoe aan Verberne voorbij gegaan. Opmerkelijk, want overgewicht is de belangrijkste risicofactor voor diabetes type 2. ‘Doktoren, assistenten, co-assistenten – eigenlijk alle witte jassen – hebben zich er meermaals over verwonderd dat ik geen suiker heb’, vertelt hij.
Dikke kinderen en jongeren krijgen steeds vaker diabetes type 2, waardoor ze onvoldoende energie uit glucose (suikers) halen. Vroeger ontstond deze ziekte vooral op oudere leeftijd, vandaar dat die ook wel ‘ouderdomssuiker’ wordt genoemd, maar anno 2009 is uitgerekend ouderdomsdiabetes al op jonge leeftijd een ernstige ziekte. De gevolgen zijn desastreus. Zo gaan 8-jarigen met obesitas vaker naar de huisarts, hebben ze meer last van infecties als oorontsteking en gebruiken ze vaker antibiotica. Jonge diabetici lopen het risico op hartproblemen op hun dertigste. Ook kunnen ze al vroeg last krijgen van hart- en vaatziekten, oog-, nier- en zenuwaandoeningen.
Als een 18-jarige met een gemiddeld gewicht twintig kilogram aankomt, dan wordt de kans op diabetes vervijftienvoudigd. Raakt een 18-jarige die twintig kilogram te zwaar is dat gewicht kwijt, is de kans op diabetes bijna nul. Door het duidelijke verband van overgewicht met diabetes kan goed voorspeld worden hoeveel extra patiënten erbij komen als de stijgende trend doorzet: 64.000 (9 procent) in de komende twintig jaar. Gaan we de VS achterna, dan loopt de teller nog verder op: tot 135.000 (19 procent).
De groei van overgewicht en obesitas onder kinderen is volgens een arts, die in deze krant een boekje opendoet, ‘extra verontrustend’. De arts – die omwille van de privacy van haar patiënten niet bij naam genoemd wil worden – benadrukt dat niet alleen agressie zeer schadelijk is voor kinderen, maar dat dit ook geldt voor het onthouden van een gezonde voeding en leefstijl. ‘Overgewicht bij kinderen heeft dezelfde effecten als mishandeling’, verklaart zij. Als het aan de arts ligt wordt het Advies- en Meldpunt Kindermishandeling niet alleen bij agressie ingeschakeld, maar ook als ouders hun kinderen onbegrensd aan laten komen.
‘Ouders kweken zoveel vetcellen, dat is vreselijk. Vooral onder allochtone gezinnen – met name Turken – zie je dat er heel weinig grenzen worden gesteld. Turkse kindjes liggen al moddervet in hun kinderwagen.’ Volgens de arts worden Turkse kinderen tot vijf jaar minder gecorrigeerd, en Marokkaanse kinderen juist daarboven niet. Onderzoeken bevestigen dat bepaalde groepen allochtonen en groepen met een lage sociaaleconomische status relatief veel kilo’s met zich meetorsen. Bij allochtone volwassen mag het van haar ook minder. ‘Als ze hun jassen uitdoen, dan zitten er zulke heupen onder. Daar ben ik al bijna aan gewend.’
4 Van manager tot WAO’er
Als Eric Verberne nu ‘tussen alle kantoormensen’ in zijn scootmobiel op de pont zit, denkt hij wel eens terug aan de tijd dat hij interim financieel manager was. ‘Echt leuk werk, maar door mijn slaapapneu kon ik dat werk niet meer uitvoeren en kwam ik in de ziektewet en de WAO.’ Obesitas verergert de aandoening waarbij tijdens de slaap de ademhaling korte tijd stopt. ‘Ik heb het al vanaf mijn jeugd’, vervolgt Verberne. ‘Heel veel informatie in mijn hoofd is weg, de hersencellen in mijn hoofd zijn afgestorven door zuurstofgebrek.’
Verberne is nu aan het pionieren met een eigen bedrijfje als internetondernemer, maar zijn inkomsten komen nog voor 100 procent uit de WAO. Of hij zich schuldig voelt? ‘Nee, ik heb ruim twintig jaar premie betaald. Ik ben pas sinds 2001 in de WAO gekomen, dat is nog geen tien jaar.’ Volgens Verberne is de maatschappij ‘solidair met iedereen’. ‘Stel: iemand doet aan topsport en krijgt een dwarslaesie, dan krijgt die toch ook een uitkering?’
Indirecte kosten door productiviteitsverlies, ziekteverzuim en vervroegde uittreding uit het arbeidsproces nemen hand over hand toe. Voor heel Nederland bedroegen alleen de extra verzuimkosten door overgewicht en obesitas al 600 miljoen euro. De totale maatschappelijke kosten waren in 2003 al zo’n 2 miljard euro per jaar. Corrigeren we de cijfers van 2003 voor de stijgende trend, dan zijn de geschatte kosten dit jaar gestegen tot 2,3 miljard. Tellen we daar de 1,4 miljard aan directe kosten voor de volksgezondheid bij op, dan loopt de teller in 2009 al op tot minstens 3,7 miljard per jaar. En als de huidige trend zich doorzet, dan wordt dan alleen maar meer.
Niet voor niets stond oud VVD-bewindsman van Volksgezondheid Hans Hoogervorst in 2005 al stil bij de economische gevolgen van overgewicht. ‘De samenleving wordt hierdoor in de toekomst geconfronteerd met steeds hogere kosten. Ziekteverzuim neemt navenant toe en het bedrijfsleven en de economie zullen in hun groei worden geremd.’
En in die 2,3 miljard is nog niet verwerkt dat werknemers met overgewicht sowieso minder kans hebben op de arbeidsmarkt. Uit onderzoek blijkt dat werkgevers geneigd zijn om dikke werknemers minder gunstige eigenschappen toe te dichten. De verminderde kansen op de arbeidsmarkt maakt het voor mensen met overgewicht uit achterstandsgroepen – waar overgewicht al relatief veel voorkomt – moeilijker om de sociaaleconomische ladder op te klimmen. En door premiestijging staat het solidariteitsbeginsel onder druk. Daar komt bij dat de effecten van overgewicht op de beroepsbevolking komen in een tijd dat het personeelsbestand toch al vergrijst. Nederlanders zouden juist lánger moeten doorwerken om het voorzieningenniveau in stand te houden.
5 Snoep je dom
Er zijn ook allerlei aanwijzingen dat overgewicht en obesitas een slechte invloed hebben op leerprestaties. Zo kan een slechte spijsvertering leiden tot mentale problemen en kunnen te veel suiker en bepaalde koolhydraten op hun beurt de bloedsuikerspiegel verstoren. Het lijkt erop dat er een verband bestaat tussen leefgewoonten die ten grondslag liggen aan overgewicht – zoals niet ontbijten – en minder goed presteren op school. Uit Canadees onderzoek blijkt dat studenten met een ongezonde voeding examens significant slechter maken.
Dikke kinderen kampen vaker met depressieve gevoelens en verzuimen vaker op school. Dit leidt tot veranderingen in gedrag en heeft kans op sociale isolatie en slechte cijfers tot gevolg. ‘Mijn wijkverpleegkundige was laatst op huisbezoek bij een peuter met een BMI van 25 (zie kader), terwijl 16 dan normaal is, zegt dat kind ‘rot op!’ tegen haar. En de moeder en de oma, die er ook bij was, lieten het gewoon gebeuren. En ondertussen gaat de koelkast open en dicht. Verwennen met snoepgoed is verwaarlozen. Als je gelukkiger en evenwichtiger bent, dan ben je ook veel adequater.’
De arts benadrukt dat niet alleen de schoolprestaties maar ook de motoriek van de kinderen ernstig te wensen overlaat. ‘En dan hebben we het niet alleen over de fijne motoriek’, zegt ze veelbetekenend. Ze beschrijft hoe een jongetje van een jaar of zes blokkeert als ze hem vraagt op de onderzoeksbank te klimmen. ‘Je handen op de bank zetten, even opwippen of eerst één been over de bank gooien. Het komt niet in hem op.’
Het heeft er volgens de arts mee te maken dat kinderen ‘waanzinnig verwend’ worden. ‘Er zijn kinderen van drie met een tv en een video op kun kamer.’ Bijkomend probleem voor de toekomst is dat wie al jong ongezond eet en onvoldoende beweegt, op latere leeftijd niet gemakkelijk over kan stappen naar een gezondere leefstijl.
6 Voer voor psychologen
De titel van het Harry Mulisch ‘zelfportret’ Voer voor psychologen is extra van toepassing op mensen met een kilootje meer. Zo liep Verberne bij instellingen voor de geestelijke gezondheidszorg zoals de Riagg en Mentrum. Een negatief zelfbeeld, angststoornissen, depressie, suïcidale gedachten en andere psychische problemen komen vaker voor. Kinderen hebben vaak minder vriendjes, zijn meer geïsoleerd in de klas en zijn een eerder doelwit van pesterijen.
Neerlands vraatzucht is overigens ook food for thought voor wetenschappers. Op meerdere plaatsen in Nederland vindt onderzoek plaats naar de fysiologische, genetische en gedragsfactoren voor het volgen en eventueel bijsturen van de aanpak van overgewicht. Gezondheid en calorie-inhoud van voedingsproducten, maar ook eetstoornissen bij jonge kinderen zijn recent onderzocht.
Foto: ANP
7 Minder seks en minder sexy
Toch zijn volgens de arts nog een hoop gevolgen niet onderzocht, die wel groot menselijk leed en maatschappelijke kosten met zich meebrengen. Zo vertelt ze over de ervaring van een seksuoloog. ‘Zij had een hele dikke patiënt die moeite had met de coïtus (geslachtsgemeenschap).’ Een beetje beschroomd vervolgt ze: ‘Ze konden er niet meer bijkomen.’
Menstruatiestoornissen en foetale defecten bij het nageslacht komen bij dikke mensen ook vaker voor, net als verminderde vruchtbaarheid en zelfs onvruchtbaarheid. ‘Moet je je voorstellen wat voor impact dat heeft op vrouwen die graag kinderen willen’, benadrukt de arts. Relatief onschuldige bijwerkingen als snurken – dikke mensen snurken meer én harder – kunnen psychosociale gevolgen hebben. Een slecht of elders slapende partner is evenmin bevorderlijk voor het seksleven.
Jongens kunnen last krijgen van borstvorming en hun secundaire geslachtskenmerken onvoldoende ontwikkelen. Meisjes met obesitas hebben vaak acne en duidelijk zichtbare lichaamsbeharing. En bij te zware vrouwen komt overbeharing en kanker aan de voortplantingsorganen vaker voor. Overgewicht kan niet alleen de huidstriemen striae veroorzaken, maar ook ‘acanthosis nigricans’, ofwel olifantshuid.
8 Liever een pilletje
Verberne is inmiddels het gewicht van een grote volwassen man kwijt (112 kilo), maar ook een doos medicijnen rijker. ‘Ik slik me ongans aan mineralen en vitaminen.’ Door de onomkeerbare operatie zit hij, zoals hij zelf zegt, ‘tot in de kist’ vast aan extra ijzer, calcium, vitaminen, maagbeschermers en eiwitten. Hij loopt een hoger risico op leveraandoeningen en heeft altijd last van diarree. ‘Neem ik geen calciumcitraat, dan komt het er met zo’n kracht uit dat ik er van mijn voeten tot mijn schouders onder zit. Zelfs een normaal mens haalt dan de wc niet op tijd.’
Vergelijk je het medicijngebruik van mensen met obesitas met dat van mensen met een gezond gewicht of een paar kilootjes teveel, dan worden de gevolgen pijnlijk duidelijk. Eén op de drie obese volwassenen gebruikt medicijnen tegen hart- en vaatziekten. Eén op de drie gebruikt pillen vanwege klachten aan het bewegingsapparaat. En dikke kinderen krijgen vaker antibiotica voorgeschreven.
‘A pill for every ill’ is steeds vaker het devies, zo bleek eerder al uit onderzoek van deze krant. Artsen schrijven jaarlijks zo’n 150 miljoen recepten uit, 30 procent meer dan zeven jaar geleden. Geneesmiddelen zijn goed voor 10 procent van het totale zorgbudget van 44 miljard euro, het is niet bekend hoeveel van deze kosten het gevolg zijn van overgewicht. Vast staat wel dat juist het gebruik van medicijnen tegen hoge bloeddruk en hartfalen – die gretig aftrek vinden onder de dikkeren – het sterkst toenam. Twintig kilo afvallen of een pilletje tegen een te hoge cholesterolwaarde? Een ‘gemakzuchtige keus’ is volgens het Nederlands Instituut voor Verantwoord Medicijngebruik gauw gemaakt.
9 Bewegen op recept
Sporten op doktersrecept moet mensen met diabetes leiden naar een actievere leefstijl. Minister Ab Klink van Volksgezondheid, Welzijn en Sport onderzoekt of de vergoeding van de ‘BeweegKuur’ in het basispakket kan worden opgenomen. ‘Het is zeer afhankelijk van de mate waarin er ook daadwerkelijk gebruik van wordt gemaakt, wat dat uiteindelijk gaat kosten’, zegt een woordvoerder van de CDA-minister. ‘Daar is vooralsnog geen uitspraak over te doen.’
Zeker is wel dat in 2010 1,7 miljoen euro wordt uitgegeven aan de beweegcampagne. Het totaalbudget dat in Nederland wordt uitgegeven ter bevordering van een gezonde leefstijl, via campagnes is in 2010 ruim zeven miljoen euro. Hierin komen naast overgewicht, bewegen en diabetes ook alcohol en seksuele voorlichting aan bod. En van 2011 tot en met 2013 komt daar nog zes miljoen bij. Onlangs stelde het kabinet in de Nota Overgewicht nog vast dat de genomen maatregelen onvoldoende zijn. Het ministerie kwam in april met nieuwe maatregelen als een ambassadeur voor de lokale aanpak van overgewicht bij kinderen en stimulering van de gezonde schoolkantine. Ook steekt minister Klink – die de Nota vanavond in de Tweede Kamer bespreekt – extra geld in debatten op scholen. Kosten: 2 miljoen euro.
Foto: HH
Een andere maatregel om een gezondere leefstijl af te dwingen is om verzekeraars de mogelijkheid te geven het eigen risico kwijt te schelden bij aantoonbare deelname aan preventieprogramma’s. Ook hiervan wordt het kostenplaatje nog onderzocht. De extra kosten voor de gezondheidszorg van overgewicht zijn zó fors dat preventie van overgewicht bij de groep tot 40 jaar kostenbesparend kan zijn, ondanks het feit dat mensen door overgewicht te voorkomen langer leven en in deze gewonnen levensjaren ook kosten maken.
10 Eerder het loodje leggen
Door het grotere risico op verschillende chronische ziekten is de levensverwachting voor een 20-jarige met obesitas maar liefst 4,5 jaar korter dan voor een 20-jarige met een gezond gewicht. Als iedereen in Nederland een gezond gewicht had, zou de levensverwachting van de gehele bevolking zelfs met bijna tien maanden toenemen, zo blijkt uit het RIVM-rapport ‘Bouwstenen voor keuzes rondom preventie in Nederland’.
Daarbij zorgt overgewicht voor een relatief groot verlies van gezonde levensjaren. ‘De ziekteperiode wordt langer en daardoor stijgen de kosten’, betoogt de arts. Op elke leeftijd zijn de jaarlijkse zorgkosten van personen met obesitas hoger dan die van mensen met een gezond gewicht. Overtollige kilo’s veroorzaken, in tegenstelling tot bijvoorbeeld roken, minder dodelijke ziekten zoals diabetes en gewrichtspijn. Het vermijden van deze ziekten leidt tot een betere kwaliteit van leven, wederom bijna tien maanden winst.
Hierbij moet wel worden aangetekend dat de totale kosten voor de gezondheidszorg – bij uitbanning van overgewicht – met 4 procent stijgen. Dit komt doordat het effect op de kosten voor andere ziekten, zoals dementie, parkinson en beroertes, groter is dan het effect op de kosten voor de ziekten die worden veroorzaakt door overgewicht. Het goedkoopst voor de maatschappij zou het volgens de arts zijn als we met iedereen ‘een contractje kunnen ondertekenen dat ze gezond zijn, tot ze ter plekke overlijden aan een hartinfarctje.’
Dus dik zijn is goedkoop, zou je kunnen denken. Maar het tegendeel is waar, zo blijkt uit verdere economische analyses. Investeren in preventie kan zoveel gezondheidswinst opleveren dat het loont, stelt het RIVM-rapport. Afvallen en meer bewegen is dus juist gunstig. Want voor de economie is minder kwaliteit van leven en vroegtijdig overlijden natuurlijk allesbehalve een stimulans.