Door: Kustaw Bessems & Dirk Jacob Nieuwboer
Gepubliceerd: dinsdag 15 september 2009 23:47
Update: woensdag 16 september 2009 08:29
Er is een klein kansje dat het kabinet grote beslissingen gaat nemen, maar waarschijnlijk probeert het zijn bestaan alleen te rekken.
Negentien ambtelijke werkgroepen gaan in opdracht van het kabinet onderzoeken hoe tientallen miljarden zijn te besparen en hoe de rap oplopende staatsschuld kan worden terugbetaald. Ze gaan onder meer kijken naar wonen en werk, naar onderwijs, naar zorg, naar alles eigenlijk.
Er zijn ‘fundamentele keuzes’ nodig, aldus vicepremier en minister van Financiën Wouter Bos, en daar moet de komende jaren ‘een breed maatschappelijk debat over komen’. Vanwege de crisis is het toch onverstandig om nu hard te bezuinigen, dus er is tijd genoeg, meent hij.
Maar de problemen die moeten worden aangepakt zijn al lang bekend. Bos noemt bijvoorbeeld ‘de miljarden die rond gaan op de woningmarkt zonder duidelijk effect’ en ‘de acht bestuurslagen en zestien departementen in dit land die zich ergens mee bemoeien’.
Bos moest gisteren erkennen dat het kabinet daar al lang zijn tanden in had kunnen zetten. Dat het nu pas gebeurt, is volgens hem omdat de politiek zich nu ‘niet meer kan veroorloven om maatregelen te verzinnen die zorgvuldig om de heilige huisjes heengaan. Die luxe hebben we gewoon niet meer.’ Waarmee hij een schets gaf van hoe het kabinet, en voorgangers, tot nu functioneerden.
Al die grote onderwerpen – denk aan de hypotheekrenteaftrek – nu weer stallen bij ambtelijke commissies heeft volgens Bos een voordeel: ze kunnen zonder politieke taboes aan de slag. Maar het lijkt meer op uitstellen. En het leven van het kabinet rekken. Hij sloot niet uit dat er zulke grote beslissingen moeten worden genomen en dat deze coalitie het over zo weinig eens zal worden, dat vervroegde verkiezingen nodig zijn. ‘Alles mag en we zullen kijken hoe alles loopt.’
Het is alsof het kabinet, dat al een reputatie heeft opgebouwd met het vooruitschuiven van besluiten, zichzelf nog één laatste kans geeft.
Minister Bos deed er
stoer over: nee nee, wanneer we aan het eind van de economische crisis
gaan bezuinigen, zal dat niet bestaan uit her en der wat miljarden bij
elkaar harken. Want dat kan volgens Bos (PvdA) ‘iedereen’. Sterker,
zegt hij, ‘dat heb je op een achternamiddag gedaan’.
De crisis is, zegt hij, ‘een kans’ om de hele rol van de overheid op
de schop te nemen. De negentien commissies die aan het werk gaan,
moeten allemaal een manier verzinnen om op een beleidsterrein twintig
procent te besparen. In totaal wordt zo veertig miljard gevonden. Maar
Balkenende IV zou Balkenende IV niet zijn als het zich committeerde en
niet de mogelijkheid openliet van uitstel. Het twintig procentsscenario
is op maar een optie en het kabinet kan die gewoon naast zich
neerleggen.
De regering kan, schetste Bos, een maatregel meteen overnemen. Maar
ook deze tot inzet maken van de volgende verkiezingen. Bos deed alsof
de ambtelijke monsteroperatie een soort service is aan politieke
partijen. Die kunnen hun opvattingen over de uitkomsten in programma’s
zetten. ‘Dan gaan de verkiezingen ten minste ergens over’, aldus Bos.
CDA’er en oud-minister Wim Deetman, lid van de Raad van State, zegt
vandaag in deze krant dat het kabinet ‘te nonchalant’ commissies
instelt en noemt het ‘een risico’. ‘Een advies is af, het rapport wordt
gepresenteerd, er wordt een borrel gedronken, iedereen gaat naar huis
en dan is het weg.’
Het probleem is eenvoudigweg, menen oud-commissievoorzitters én
–CDA-Kamerleden Ad Lansink en Huib Eversdijk, dat deze coalitie van CDA
en PvdA eenheid mist. Volgens Lansink moet het afgelopen zijn met het
‘parkeren van heikele onderwerpen’. ‘De tijd vergt dat het kabinet én
de Kamer zelf de leiding nemen.’
‘Het kabinet is uitgeregeerd’, oordeelt VVD-leider Mark Rutte. Dat
is een cliché van oppositiepartijen, maar met dit kabinet lijkt toch
iets bijzonders aan de hand. Ook de Raad van State, het hoogste
adviescollege van de regering, uit vernietigende kritiek op de
kabinetsplannen. Balkenende IV mist ‘urgentie’, geeft gemengde signalen
af over wel of niet iets doen en riskeert zelfs zijn
‘geloofwaardigheid’.
En dit tijdens, zoals het kabinet zelf niet nalaat te benadrukken,
‘de ergste crisis sinds de jaren dertig van de vorige eeuw’. Volgens de
Raad zouden de negentien commissies begin volgend jaar al met hun
adviezen moeten komen. Dan kunnen in 2011, nog voor de verkiezingen in
mei, knopen worden doorgehakt.
Maar het kabinet heeft geen baat bij zoveel haast. In maart zijn de
gemeenteraadsverkiezingen. De strategie van Bos en Balkenende is
kennelijk om eerst die lastige hobbel te overleven. En zelfs die is een
eind weg: eerst moet het kabinet over twee weken beslissen of de
AOW-leeftijd omhoog gaat. ‘Een belangrijk teken of iedereen serieus
zijn verantwoordelijkheid heeft’, noemt Bos het.