Door: Marcia Nieuwenhuis 
Gepubliceerd: woensdag 16 september 2009 00:25
Update: woensdag 16 september 2009 10:24
Balkenende IV was na een jaar al recordhouder commissies instellen. Nu flikt het kabinet het weer: twintig commissies moeten onderzoeken hoe de Nederlandse staat kan bezuinigen. De verborgen agenda achter het instellen van commissies.
De hoeren van Den Haag’, zoals commissies schertsend ook wel worden genoemd, zijn een beproefd instrument in de politiek. Als de klus is geklaard, wordt een commissie afgedankt en gaat iedereen over tot de orde van de dag. Het fenomeen bestaat al jaren. Maar het is opvallend dat juist Balkenende IV grossiert in het benoemen van commissies.
Oud-minister Wim Deetman, lid van de Raad van State – het belangrijkste adviesorgaan van de regering – waarschuwt voor een toename aan commissies, die soms als opdracht krijgen dat er niets uit mag komen. Deetman vindt dat het kabinet ‘te nonchalant’ ad-hoccommissies instelt en noemt het ‘een risico’.
Natuurlijk kan er soms behoefte bestaan aan onafhankelijk advies door deskundigen. Wie wil zich niet vakkundig wapenen tegen het wassende water, zoals onderzocht door de commissie-Veerman? Maar in acht gesprekken met door de wol geverfde oud-commissievoorzitters komt de verborgen agenda achter het instellen van commissies aan het licht. CDA’er Deetman illustreert het beeldend. ‘Een advies is af, het rapport wordt gepresenteerd, er wordt een borrel gedronken, iedereen gaat naar huis en dan is het weg.’
1 Als alibi voor impopulaire maatregelen
Al in jaar één was dit kabinet recordhouder commissies instellen, zo blijkt uit onderzoek van GroenLinks dat ‘de schaduwmacht’ van politieke commissies in kaart brengt. Dit kabinet strooide in het eerste jaar met twintig politieke adviescommissies. Dat is om de week één, en 80 procent meer dan het gemiddelde (elf per jaar) sinds het aantreden van het eerste Paarse kabinet in 1994. Berenschot-adviseur Martin Schulz, die volgend jaar promoveert op adviescommissies, bevestigt dat er in tien jaar 350 commissies zijn ingesteld.
Het recordaantal commissies onder Balkenende IV is opmerkelijk, want er wordt al jaren gefulmineerd tegen deze werkwijze. Toch werden heikele kwesties als het lerarentekort, de kilometerheffing en het ontslagrecht nu doorgeschoven naar bestuurlijke zwaargewichten. In de aanloop naar Prinsjesdag verbaasde dit kabinet vriend en vijand met een nieuwe bulk commissies.
Hoewel de staatsschuld de pan uitrijst en er drastische maatregelen nodig zijn, maakt dit kabinet eerst ruim tijd voor ambtelijk advies. Maar liefst twintig commissies moeten op beleidsterreinen van veiligheid tot gezondheidszorg komen met voorstellen waarmee in de toekomst zo’n 20 procent kan worden bespaard. Een mooi alibi om taboes als hypotheekrenteaftrek en liberalisering van de huurmarkt ongemoeid te laten. Volgens critici moeten die taboes nu juist worden aangepakt om de rekening van de crisis te betalen. Maar het kabinet durft in de schijnwerpers geen keuzes te maken.
Doordat we steeds langer leven is het onontkoombaar dat de pensioenleeftijd omhoog gaat naar 67 jaar. Toch besloot het kabinet tijdens het voorjaarsoverleg dat de Sociaal-Economische Raad zich nog over alternatieven mag buigen. ‘Ik zie het werkelijk niet gebeuren dat de SER nog met iets anders komt’, stelt oud-commissaris van de Koningin Jan Terlouw, overtuigd van zijn zaak. Het kabinet had hier volgens hem ook ‘gewoon een knoop over door kunnen hakken’. ‘Maar het kabinet kiest ervoor om de arbeidsrust te handhaven’, duidt hij. Volgens de oud-D66-minister van Economische Zaken heeft het kabinet de afweging gemaakt: ‘Wat is meer waard, een moedige indruk maken of onrust dempen?’ Terlouw wijst op het feit dat de geleide-lijke verhoging van de pensioenleeftijd een maatregel is die ‘pas over 24 jaar’ beslag krijgt. Vanaf 2012 zou de pensioenleeftijd ieder jaar met een maand omhoog gaan, tot na 24 jaar de gewenste pensioenleeftijd van 67 is bereikt. Rekent u mee? In 2036 dus! Tijd genoeg om er eerst nog een adviescommissietje op los te laten.
2 Om meningsverschillen binnen de coalitie te verdoezelen
Maar ‘de hoer van Den Haag’ wordt ook gretig gebruikt om meningsverschillen binnen de coalitie weg te moffelen. Zo liep de onenigheid over het ontslagrecht zo hoog op dat niemand zijn vingers meer aan de kwestie durft te branden.
Volgens VVD-Kamerlid Stef Blok, die eerder voorzitter was van het onderzoek naar integratiebeleid, is de commissie-Bakker bij uitstek een voorbeeld van een commissie die is ingesteld ‘omdat er een netelig probleem ligt, dat men niet durft aan te pakken’. ‘Het rapport is door het kabinet alleen gebruikt om niets aan het ontslagrecht te hoeven doen.’ Maar de meeste zorgen maakt Blok zich nog over de aankondiging dat dit kabinet nu geen ombuigingen gaat doen, ‘maar eerst wil laten onderzoeken hoe dat moet’.
Probleem is volgens oud-commissievoorzitter Lansink, die zichzelf betitelt als CDA-Kamerlid dat het ‘altijd goed kon vinden met de PvdA’, dat de twee grote coalitiepartijen meer kibbelen dan verwacht. Lansink had CDA en PvdA ‘een grotere eensgezindheid’ toegedicht. Ook zijn partijgenoot Huib Eversdijk, onder meer bekend van de commissie vliegtuiggeluid, stelt dat hij ‘meer eenheid binnen de coalitie’ had verwacht.
3 Om invloed uit te oefenen op de uitkomst
Oud-commissievoorzitter Huib Eversdijk heeft juist grote moeite met de bemoeienis van partijen met zogenaamd onafhankelijke commissies. ‘Mijn ervaring is dat de overheid het liefst een rapport heeft waar ze enige invloed op uit kan oefenen’, betreurt de CDA’er, die ook zestien jaar in de Kamer zat.
Volgens de ex-politicus probeert men bijvoorbeeld ‘via vriendelijke wegen’ de boel te sturen. ‘Bij ons vroegen verschillende partijen of ze de agenda van ons onderzoek mochten hebben.’ Eversdijk – die vindt dat de overheid te makkelijk adviescommissies instelt – gaf de agenda, met de mededeling: ‘Als u maar niet denkt dat u enige invloed hebt op de uitkomst.’ Het was volgens Eversdijk een geluk bij een ongeluk dat zijn voorganger bij de commissie deskundigen vliegtuiggeluid ‘weg was gegaan met flinke bonje’. ‘De toenmalige regering kon niet weer gedoe gebruiken, dus wij konden gewoon onze gang gaan.’ De oud-voorzitter verzekert: ‘Ook al zal dat stelselmatig ontkend worden, de overheid probeert altijd invloed uit te oefenen.’
De commissie-Nijpels, die onderzoek deed naar de Westerschelde, is volgens de Zeeuwse CDA’er, die tevens dijkgraaf was, ‘precies zo’n commissie waarop ambtenaren van Landbouw invloed hebben geprobeerd uit te oefenen’. Volgens Eversdijk is hierdoor de geloofwaardigheid van commissies in gevaar. ‘Het wantrouwen van de bevolking is door de commissie-Nijpels alleen maar vergroot.’ Eversdijk betreurt het dat de regering ‘helemaal niet zit te wachten op onafhankelijke geesten’.
4 Omdat in tijdelijke commissies alles kan worden afgevoerd
Terlouw breekt nog altijd zijn hoofd over het feit dat minister Klink van Volksgezondheid zijn masterplan Orgaandonatie terzijde schoof. ‘Wie kan daar nou tegen zijn?’ zegt hij over het nog onder Paars aangevraagde advies. Het aantal donoren zou rap toenemen en het zou jaarlijks 120 doden schelen. Volgens Terlouw legde CDA-bewindsman Klink zijn advies enkel ‘om politieke redenen’ naast zich neer. ‘Misschien dat dit kabinet, met de ChristenUnie erbij, ethische kwesties nog net even iets moeilijker maakt.’
Volgens oud-commissaris van de Koningin Henk Vonhoff is ‘de stortvloed aan ad hoc commissies kwalitatief veel minder’ dan de permanente raden die er vroeger waren, maar die ‘onder druk van de ambtelijke staven de nek om zijn gedraaid’. Tijdelijke commissies vormen volgens Vonhoff ‘absoluut onvoldoende tegenwicht ten opzichte van de departementen’. Hij vindt het ‘geen flauwe afspiegeling van wat het was en spreekt van ‘enorm kwaliteitsverlies’. De liberaal merkt op dat het kabinet beducht is voor de Kamer. ‘Zodra de Kamer begint te morren heeft het kabinet koude voeten.’ Het kabinet moet volgens hem durven zeggen: ‘Dit is ons beleid en als je dat niet zint, dan stuur je ons maar naar huis’.’ Dat Balkenende IV dat niet doet, heeft volgens hem te maken met het steeds verder gaande verbond van de Kamer aan coalitieakkoord. Ook Terlouw bevestigt het gebrek aan dualisme: ‘Alle mooie praatjes daar gelaten, natuurlijk overleggen regeringspartijen met hun fracties.’
Ook Deetman wijt de toename van tijdelijke commissies aan de kaalslag die er is geweest in permanente adviesorganen, eind jaren zeventig. Deetman stelt dat het juist van belang is dat de ‘departementale top ook tegengeluid krijgt’. ‘We mogen zorgen hebben dat we doorgeschoten zijn in het snijden in vaste adviesraden’, zei hij eerder in het blad Binnenlands Bestuur. ‘Van raden krijg je adviezen die je als minister vervelend vindt, maar die zijn wel goed voor het beleid. Als minister moet je kiezen, daarvoor word je ook betaald.’
5 Om een probleem in de ‘ijskast’ te stoppen
Volgens oud-Europarlementariër Hans Blokland van de ChristenUnie is de commissie-Davids, die onderzoek doet naar de oorlog Irak, ingesteld ‘om van het gedoe af te zijn’. De oud-politicus noemt dit een puur politieke beslissing. Ook D66’er Terlouw noemt de commissie zelfs ‘hárt-stik-ke politiek’.
Tijdens het smeden van het regeerakkoord in het Friese Beetsterzwaag besloot de regering in het geniep géén onderzoek in te stellen naar de oorlog die in 2003 begon met politieke steun van Nederland. Maar na nieuwe onthullingen bleek het onderwerp maar niet van de agenda te verdwijnen. Toen vanuit de Eerste Kamer meer dan honderd schriftelijke vragen – het leeuwendeel was van de PvdA – op de regering werden afgevuurd, nam de politieke spanning zo toe, dat het kabinet er ‘iets mee moest’, analyseert Terlouw.
‘Of zo’n commissie helpt, weet ik niet, maar het is in ieder geval even uitgesteld’. Terlouw vindt het ‘slim van de regering’ om een commissie in te stellen. ‘Even rust in de tent. Ik zou het misschien ook gedaan hebben’, bekent de oud-vicepremier. Terlouw benadrukt dat de commissies weliswaar geld kosten, maar dat ‘politieke rust soms ook heel wat waard kan zijn’. De PvdA en het CDA zitten bij de huidige stand in de peilingen ook niet te wachten op nieuwe verkiezingen. Als er vandaag verkiezingen zouden zijn, zou de PvdA volgens Maurice de Hond halveren (van 33 naar 17) en het CDA zou elf zetels inleveren (van 41 naar 30).
Alle kritiek ten spijt, verwacht Deetman dat de behoefte aan commissies zal blijven groeien. Onlangs stelde hij op een seminar van Berenschot in Den Haag: ‘De vraag is of we niet beter af zouden zijn met een parlementair onderzoek. Op dat punt is er sprake van een zekere lafheid.’ Of Deetman hiermee doelde op het onderzoek van de commissie-Davids, wilde de CDA’er niet zeggen.
Partijgenoot Lansink spreekt zich wel hardop uit tegen de ‘ijskastmethode’. Het oud-Kamerlid, met 21 dienstjaren op zijn naam, vindt dat het afgelopen moet zijn met het ‘parkeren van heikele onderwerpen’, waar de commissie-Davids volgens hem het bekendste voorbeeld van is. De veelheid aan commissies stuit de CDA’er, die er soms nog wel eens van droomt dat hij in de Kamer zit, tegen de borst. ‘De tijd waarin we nu leven – met tamelijk veel onrust in de samenleving over integratie, buitenlands- en economisch beleid – vergt dat het kabinet én de Kamer zelf de leiding nemen, in plaats van anderen bij van alles te vragen wat ze moeten doen.’
Bronnen
De organisatie van het openbaar bestuur, enkele aspecten, knelpunten
en voorstellen, WRR (1975); Overzicht externe adviesorganen van de
centrale overheid, WRR (1976); Externe adviesorganen van de centrale
overheid, beschrijving, ontwikkelingen, aanbevelingen, WRR (1977);
Adviseren aan de overheid, voorstudies en achtergronden, WRR (1977);
Elk kent de laan die derwaarts gaat, ministerie van Binnenlandse Zaken
(1980); Schaduwmacht, De invloed van politieke commissies, Duyvendak,
Van de Koppel, GroenLinks (2004), Schaduwmacht in de schijnwerpers:
Adviescommissies in politiek Den Haag, Duyvendak, De Jong, Pauw en Van
Schendelen (2005); Besturen in commissie: een onderzoek naar commissies
in het openbaar bestuur, Schulz, Van Twist en Geveke (2006).