Door: Marcia Nieuwenhuis ...
Gepubliceerd: dinsdag 12 januari 2010 01:12
Update: dinsdag 12 januari 2010 07:07
Waar is de opmars van de VVD begonnen? En aan wie is die te danken? Aan Alexander Pechtold, Geert Wilders, Rita Verdonk en Jan Peter Balkenende. Misschien ook wel een beetje aan ‘survivor’ Mark Rutte.
Het is nog vroeg in de Veluwse bossen bij Ermelo, maar VVD-Kamerlid Stef Blok heeft zijn sportkleren al aan. De tengere liberaal – ‘We doen graag aan sport en houden van de natuur’ – gaat hardlopen voor hij op het VVD-fractieweekend het plan voor de gemeenteraadscampagne en de tegenbegroting presenteert. We spreken eind augustus 2009. De sfeer is goed, daar zijn de fractieleden het over eens. Arend Jan Boekestijn, dan nog fractiegenoot van Blok, lacht. ‘Mooi is dat. Ik denk niet dat hetzelfde geldt voor de PvdA.’
Eindelijk kunnen de VVD’ers ook eens lol hebben om anderen. Jarenlang waren de liberalen zelf kop van jut. Met als anticlimax de café-coup van Rita Verdonk, die als nummer twee meer stemmen kreeg dan lijsttrekker Mark Rutte en het leiderschap opeiste. Eind mei vorig jaar bereikten de liberalen een dieptepunt in de peilingen: slechts twaalf zetels.
Het vertrouwen in Rutte kwam niet verder dan een 4,1, bleek uit de peiling van Maurice de Hond. Exact zo’n slecht cijfer kreeg PvdA-fractievoorzitter Mariëtte Hamer, over wier aftreden al hevig werd gespeculeerd. Zelfs van zijn eigen VVD-kiezers kreeg hij maar een 5,4. Hoeveel kan een mens hebben, vraag je je af. Maar sinds eind mei krabbelt de VVD weer uit het diepe dal. De liberalen kunnen bij de gemeenteraadsverkiezingen van 3 maart zelfs weer winnen. De acht belangrijkste oorzaken van de wederopstanding van de VVD.
D66 wordt steeds vaker als links beschouwd
Rutte mag blij zijn dat D66-voorman Alexander Pechtold zich steeds feller afzet tegen de PVV. Door opmerkingen als: ‘Geert Wilders is een racist en extreem-rechts’ worden de sociaal-liberalen van D66 steeds vaker als links beschouwd.
De D66-leider speelt Rutte hiermee in de kaart. Pechtold wint weliswaar de kiezers voor zich die niets met de PVV op hebben, maar de kiezers die Wilders slechts een tikje te radicaal vinden, worden zo in de armen van de VVD geduwd. Als twee honden vechten om één been, gaat de derde ermee heen.
Opiniepeiler Maurice de Hond voorspelt Rutte de grootste electorale winst als hij ‘aan de rechterkant van het politieke spectrum gaat hangen’. ‘Ik verwacht dat hij daarmee ook de strijd om de rechtse kiezer kan winnen van D66.’
De PVV doet niet mee
Nog een gelukje: de Partij voor de Vrijheid van Geert Wilders laat het afweten bij de gemeenteraadsverkiezingen. De PVV doet in slechts twee van de ruim vierhonderd gemeenten die Nederland telt mee. Wie rechts wil stemmen en wil afrekenen met de regering, heeft maar één keus. ‘Het zal mij niet verbazen als de VVD de grootste partij wordt op 3 maart’, voorspelt Maurice de Hond.
Op 19 november 2009, de dag dat er in zes plaatsen vervroegd gestemd mocht worden vanwege een gemeentelijke herindeling, werd duidelijk wat dat voor gevolgen kan hebben. In Venlo, de geboortegrond van Geert Wilders, kwam de VVD als winnaar uit de bus. Rutte noemt de zege een ‘enorme opsteker’. ‘Het geeft aan dat wij kúnnen winnen’, benadrukt hij. Het geeft de liberale leider zichtbaar vertrouwen.
Rita Verdonk heeft zichzelf geëlimineerd
Ook oud-VVD-politica Rita Verdonk doet lang niet in alle gemeenten mee. Bij de voorvrouw van Trots op Nederland blijft de teller steken op 38 gemeenten. En belangrijker nog: het vertrouwen in haar beweging zakte als een plumpudding ineen na ruzies, roddels en achterklap. Verdonk heeft zich eigenhandig geëlimineerd. Het voormalige stemmenkanon dat in 2006 met 620.555 stemmen nog ruim zestigduizend stemmen meer haalde dan Mark Rutte, kan in de peiling nog slechts rekenen op één zetel.
Direct nadat Rutte Verdonk uit de fractie zette, was dat wel anders. De meeste VVD-kiezers wilden toen nog van Rutte af (59 procent). En een nipte meerderheid van de achterban (52 procent) hoopte destijds dat andere VVD-Kamerleden uit de fractie zouden stappen om deel uit te maken van een mogelijke groep-Verdonk. Maar de fikse kritiek die Rutte kreeg op het uit de klas zetten van de oud-minister is inmiddels verstomd.
Verdonk won weliswaar twee zetels in de nieuw gevormde gemeente Zuidplas – helemaal dood is haar beweging dus nog niet. Maar de VVD’ers zijn overtuigd: ‘Alle stormen zijn gaan liggen, ook de buitenwereld is klaar met Rita’, klinkt het tevreden in de fractie. ‘Daar win je geen verkiezingen mee, maar je verliest ze er ook niet mee.
Bij gemeenteraadsverkiezingen rekent de kiezer traditioneel af met de coalitie
De regeringspartijen zullen ook een zware dobber hebben aan de komende gemeenteraadsverkiezingen, zo toont de geschiedenis aan. Vier jaar geleden bijvoorbeeld waren het coalitiepartijen CDA, VVD en D66 die het slecht deden. Toenmalig VVD-fractieleider Jozias van Aartsen, nu burgemeester van Den Haag, trad af omdat hij geen 14 procent van de raadszetels haalde. De PvdA en de SP, die toen in de oppositie zaten, waren de grote winnaars. Ook in 2002 rekende de kiezer af met het paarse kabinet, toen ten gunste van Leefbaar Rotterdam.
‘Gemeenteraadsverkiezingen zijn nagenoeg altijd afrekeningen met het verleden’, verklaart De Hond. ‘Pas bij de Tweede Kamerverkiezingen gaat men weer nadenken: wie wil ik als premier en wat wil ik met de toekomst?’ De grootste regeringspartij, het CDA, wordt meegezogen in de besluiteloosheid van de huidige CDA-PvdA-ChristenUnie coalitie. Vooral het CDA verliest zo teleurgestelde kiezers aan de VVD.
De VVD vaart wel bij sociaal-economische onderwerpen
Terug naar de Veluwse bossen bij Ermelo, daar waar het CDA werkte aan de tegenbegroting. Werden de VVD’ers vorig jaar nog weggehoond door de coalitiepartijen omdat ze zo’n twintig miljard euro bezuinigden, inmiddels heeft ook de regering ingezien dat een bezuiniging van zo’n 35 miljard euro bittere noodzaak is. De VVD’ers – met Mark Rutte voorop – voelen zich gesterkt in hun aanpak en draaien de duimschroeven nog wat harder aan.
Dat treft, want de kiezers lijken sociaaleconomische onderwerpen als de AOW-leeftijd en de hypotheekrenteaftrek op dit moment belangrijker te vinden dan sociaal-culturele onderwerpen als integratie en immigratie. ‘Daardoor kan de VVD zich nadrukkelijker als rechterpartij profileren’, analyseert Maurice de Hond.
‘Kiezers maken zich druk om hun baan en kijken ook bij het stemmen eerder in hun portemonnee’, verklaart VVD-Kamerlid Halbe Zijlstra. ‘Uit onderzoek komt naar voren dat de mensen ons zien als strenge vader. Je bent het vaak niet met hem eens, maar uiteindelijk heeft hij wel gelijk. Wij zijn de puinruimpartij en dat is nu nodig.’
Op de Veluwe besluit de VVD tijdens de algemene beschouwingen een motie van wantrouwen in te dienen als het kabinet niet met concrete plannen komt om de economische crisis het hoofd te bieden.
Terwijl de PVV op integratie altijd nog net een stapje verder gaat, kan de VVD zich op economisch gebied sterk onderscheiden van Wilders. Fractieleden omschrijven dit als een ‘heldere aanvalslijn’. ‘Wat de PVV op economisch terrein neerzet, vinden wij oprecht slecht’, legt Zijlstra uit.
De liberalen zijn weer herkenbaar dankzij het verzet tegen de kilometerheffing
Een onderwerp waarop de VVD zich fel kan afzetten tegen D66 is de kilometerheffing. Uit onderzoek eind vorig jaar bleek weliswaar dat een meerderheid van de Nederlanders voor invoering van de kilometerheffing is, maar die meerderheid was met 55 procent maar klein. De VVD-kiezers die moeite hadden met de keus van oud-Kamerlid Pieter Hofstra vóór invoering van de kilometerheffing, worden met het ouderwets kritische geluid van VVD-Kamerlid Charlie Aptroot tegen de heffing op hun wenken bediend.
De VVD krijgt in de strijd tegen het omstreden infrastructuurproject van CDA-minister Camiel Eurlings bijval van De Telegraaf, die het ‘kastje van Camiel’ keer op keer afschrijft. ‘Staat gluurt mee’, ‘Nederland, doe het niet!’ en ‘Verzet tegen het spionagekastje groeit’ is maar een greep uit de koppen van de wakkerste krant van Nederland. Ook in de tijd van verkiezingen zal dit onderwerp voor de VVD een gemakkelijke manier blijven om in elk geval in de grootste krant van Nederland de publiciteit te halen.
De VVD is, na het CDA, de nieuwe politieke vluchtheuvel
Wat de VVD puur electoraal gezien beter links kan laten liggen, is de vrijheid van meningsuiting. Het laatste dieptepunt in de peilingen bereikte Rutte na een initiatief om die uit te breiden. Daarbij deed hij een ongelukkige uitspraak over het niet-strafbaar stellen van Holocaustontkenning. Dat leidde tot verontwaardiging binnen en buiten zijn partij.
Inmiddels lijkt de VVD-voorman zich meer op andere terreinen te willen profileren. Zo kwam hij vrijdag met het ‘goede voornemen’ om in 2010 honderd wetten en regels af te schaffen en 43 wetten en regels te vereenvoudigen om te voorkomen dat de Nederlandse overheid dichtslibt.
Een veel minder riskante exercitie dan het aan de kaak stellen van kwesties die te maken hebben met het Nederlandse oorlogsverleden, waar de VVD in het verleden ook al herhaaldelijk over struikelde. VVD-europarlementariër Toine Manders verontschuldigde zich al eens voor het laten zien van WO II-beelden in een reclamespot voor de Europese grondwet en Hans Dijkstal vergeleek de vignetten die minister Verdonk wilde invoeren om de integratie van allochtonen te meten, met een jodenster.
Als de VVD dat soort uitspattingen achterwege laat, kan de partij de nieuwe politieke vluchtheuvel worden. Een rol die de christen-democraten jarenlang met glans vertolkten. Onder de redelijke persoon Mark Rutte, die betrouwbaarheid en gematigdheid uitstraalt, kan een grote groep min of meer gezichtloze backbenchers een solide middenpositie vertegenwoordigen. Garen spinnen dankzij het gekrakeel van de anderen.
Zoals CDA-leider Jan Peter Balkenende wist te profiteren van de Lijst Pim Fortuyn, zou Mark Rutte het gematigde alternatief kunnen worden ten tijde van de opkomst van de PVV. Dat Rutte deze rol ambieert, werd duidelijk tijdens het fractievoorzittersdebat na de zege van de PVV bij de Europese verkiezingen. Waar andere lijsttrekkers in woede ontbrandden, hield Rutte wijselijk zijn mond.
VVD-leider Rutte werd tegen wil en dank ‘the survivor’
De VVD-fractievoorzitter staat anno 2010, vier jaar na de strijd met Rita Verdonk om het lijsttrekkerschap van de VVD, sterker in zijn schoenen. ‘We hebben discussies gehad over het leiderschap’, erkent een Kamerlid. ‘Maar de rust is terug en daardoor zit ook Mark Rutte lekkerder in zijn vel.’ Tegen wil en dank werd Rutte the survivor van het liberalisme.
Oké, VVD-voorman Rutte blijft te veel met zijn handen wapperen tijdens het spreken, maar hij doet dit wel op een steeds statiger manier. Ontspannen en met een gebruind gezicht van de wintersport stond hij vrijdag op zijn dooie gemak GeenStijl nog te woord. ‘Of het goed of slecht gaat met de VVD moet je aan de politicologen vragen, wij gaan niet constant over onszelf lullen.’
De VVD komt boven
De VVD maakt sinds een dieptepunt eind mei 2009 een opmars in de
peiling. Bij Maurice de Hond haalt de partij van Mark Rutte 23 zetels.
Dat zijn er vier minder dan het CDA en twee minder dan de PVV. Ook de
Politieke Barometer van Synovate dichtte de liberalen in december
twintig zetels toe, een winst van zeven zetels ten opzichte van een
maand daarvoor. In de peiling van TNS-Nipo wordt de VVD met 24 zetels
na de PVV de tweede partij van Nederland. Het aantal zetels verschilt
niet zoveel van het huidige aantal van 21. Maar door de versplintering
van het politieke spectrum komen de liberalen omhoog.