Beuken op het laatste bastion

Door: Kustaw Bessems 
Gepubliceerd: maandag 18 januari 2010 22:25
Update: dinsdag 19 januari 2010 19:25

Het proces tegen Geert Wilders gaat over meer dan de grenzen aan de vrije meningsuiting. Het gaat ook over een aanval op de elite. En over de geloofwaardigheid van de rechtsstaat.

• Wilders strijdbaar
  

Wanneer de jonge rechter Marc van der Nat morgenochtend zijn toga aantrekt en naar de zittingszaal wandelt, zullen ze er staan, buiten het Amsterdamse paleis van Justitie. De demonstranten – misschien weinig, mogelijk veel – die komen protesteren tegen wat zij zien als een ‘politiek proces’, een ‘regelrechte aanval op de vrijheid van meningsuiting’.

Ze staan er, buiten, als hij met zijn collega’s plaatsneemt in de rechtbank en ze zullen daar getuigen van hun wantrouwen jegens de rechterlijke macht. Omdat zij het onbestaanbaar vinden dat PVV-leider Geert Wilders wordt vervolgd voor zijn uitspraken over de islam en over Marokkanen.

Beeld: PluisProducties.nl

Zou deze dertiger met zijn regelmatige gezicht, zijn duidelijke dictie en rustige handgebaren, dit hebben kunnen vermoeden, toen hij vijf jaar geleden als rechter werd geïnstalleerd? Zou hij hebben kunnen voorzien dat hij – in de ogen van sommigen – nog eens symbool zou worden voor de wereldvreemde rechter?

Zo ziet hij zichzelf in elk geval niet. Lange tijd flirtte hij met een carrière als violist, in plaats van rechter, juist omdat hij ‘het idee had dat musici veel meer in het leven stonden dan de studenten bij de rechtenfaculteit’, zo vertelde hij aan het rechterstijdschrift Trema. Niet voor niets speelde hij graag bij het Amsterdamse Riciotti-ensemble: ‘Een straatsymfonieorkest, dat zich tot doel heeft gesteld de muziek meer naar de gewone mens te brengen en af te stappen van dat elitaire gedoe.’

En zelfs toen hij eenmaal voor het recht koos, wilde hij zich daarin niet opsluiten. ‘Hun wereld is het summum’, zo typeert hij de houding van sommige rechters’. ‘Soms ervaar ik dat ook wel een beetje als elitair.’ Niet voor niets kreeg hij in zijn begintijd met een aantal andere jonge rechters bij sommige collega’s al de bijnaam angry young men.

Maar nu zullen de angry men buiten staan, aan de tochtige Parnassusweg. En de elite, die zit in hun ogen binnen, gekleed in toga.

Je moet je als rechter voortdurend realiseren wat de maatschappelijke repercussies van je beslissingen zijn, zei de hoogste rechter van ons land, president Geert Corstens van de Hoge Raad, onlangs in deze krant. ‘Als je aanvoelt van hé, dit zou wel eens slecht kunnen vallen in de samenleving, dan moet je zorgen dat je je beslissing extra goed motiveert. Maar niet je oren ernaar laten hangen. Dat moeten we hoog houden, dat is een grondslag van de rechtsstaat.’

Zou dat lukken, om bij het vellen van een oordeel over Geert Wilders, uit het hoofd te zetten wat de boze demonstranten vinden, hoe de miljoenen potentiële Wildersstemmers daarover denken? En evengoed hoe de reactie van de Wilders-haters zal zijn, die in de PVV-leider haast een nieuwe Hitler zien?

Rekening houden met hoe het valt in de samenleving. Corstens kan het makkelijk zeggen. Maar die samenleving is gespleten, in de Wilderszaak misschien wel meer dan ooit. Een deel verlangt straf, een ander deel neemt slechts genoegen met vrijspraak.

En de tijd dat een oordeel van rechters zonder morren wordt aanvaard als finale waarheid is voorbij. Gezag is niet meer vanzelfsprekend, het moet met bloed, zweet en tranen worden verdiend. In woedende erupties moet de arrogantie van de macht er de laatste tien jaar aan geloven. Van politiek en media tot grootverdieners en medische stand. Geert Wilders mobiliseert zijn achterban bijna even vaak met gefulmineer tegen ‘de elite’ als met zijn anti-islamretoriek. Het definitieve beuken is begonnen op het laatste bastion: de rechterlijke macht.

Jawel, rechters staan nog altijd in hoger aanzien dan veel anderen, maar slechts een kwart van de Nederlanders heeft veel vertrouwen in hen. Veruit de meesten vinden dat rechters harder moeten straffen en hun beslissingen beter moeten uitleggen. Toen het Amsterdams gerechtshof een jaar geleden beval dat Wilders moest worden vervolgd – het Openbaar Ministerie had juist besloten dat daar geen grond voor was – waren de raadsheren geschokt door de stortvloed aan kritiek, gescheld en dreigementen die zij over zich heen kregen. Ze werden uitgemaakt voor schoften, links tuig, hypocrieten en domme eikels, vertelde hofpresident Leendert Verheij aan NRC Handelsblad.

Verheij vindt het kwalijk dat de drie in columns en op blogs persoonlijk worden aangevallen. ‘Dat rechters niet meer als een functionaris worden gezien, is een beklemmende ervaring.’

En inderdaad, het rechtssysteem werkt alleen wanneer wij rechters puur in hun functie zien. Dat is een afspraak die we hebben gemaakt: zíj zijn de deskundigen die het recht kennen en aan wie wij de besluiten hebben uitbesteed over wat wel en wat niet mag. Zij zijn geen personen, maar een instituut. Wanneer we zouden beslissen dat rechters zomaar mensen zijn, die er een mening op na houden als alle anderen, dan wordt de samenleving in feite rechteloos.

Braaksporen

Maar toch, beslissingen van rechters hebben wel altijd iets subjectiefs. Het Hof in Amsterdam, dat de vervolging van Wilders afdwong, had de woede deels ook over zichzelf afgeroepen door een motivatie te schrijven die las als een politiek getinte veroordeling, nog voordat het proces tegen Wilders was begonnen.

De subjectiviteit zit ook bij uitstek ingebakken in het soort delicten waarvan Wilders wordt verdacht: belediging van een groep gelovigen, aanzetten tot discriminatie en aanzetten tot haat. Het bewijs bestaat niet uit moordwapens of braaksporen. Maar uit woorden en een film. En de vragen die moeten worden beantwoord zijn haast filosofisch:

Wat is belediging?

Wanneer is een onderscheid ongeoorloofd en is er dus sprake van discriminatie?

Wat is haat?

Belangrijke vonnissen over dit soort zaken laten zien: het is geen exacte wetenschap.

Het Europees Hof voor de Rechten van de mens bepaalde in 2005 dat Turkije een uitgever van een boek met perverse seksopvattingen van Mohammed mocht veroordelen voor het beledigen van ‘god, het geloof, de profeet en het heilige boek’. Maar Turkije kon die man alleen veroordelen omdát het een wet heeft die dat verbiedt. Nederland heeft die niet.

De Hoge Raad heeft een man vrijgesproken die de islam een gezwel noemde, omdat alleen het beledigen van mensen strafbaar is, niet een krenkende kwalificatie van een religie. Maar Wilders maakt in zijn statements lang niet altijd een zuiver onderscheid tussen geloof en gelovigen.

Kort geleden handhaafde het Europees Hof de veroordeling voor aanzetten tot discriminatie en haat van Daniel Ferret, bij het Belgische Front National verantwoordelijk voor website en flyers, omdat van politici extra terughoudendheid wordt verwacht. Zij moeten ‘uitspraken vermijden die intolerantie kunnen aanmoedigen’. Maar in de Nederlandse rechtspraak genieten politici juist extra ruimte om te zeggen wat ze vinden. Daarbij zijn de teksten van Ferret racistischer dan die van Wilders. Op een bewerkt pakje sigaretten waarschuwde hij voor ‘de bruine pest’.

Of neem Paul Giniewski, journalist en wetenschapper. In 2006 vonniste het Europees Hof dat hij in Frankrijk ten onrechte was veroordeeld tot een schadevergoeding voor het zwartmaken van christenen. Hij had een artikel gepubliceerd waarin hij een verband legde tussen de katholieke kerk en de Holocaust. Het Hof stelde dat de vrijheid van meningsuiting ook bijdragen aan het maatschappelijk debat moet beschermen die ‘aanstoot geven, shockeren of storen’. Maar het hof meende ook dat het stuk van Giniewski niet ‘onnodig grievend’ was geweest. Geldt dat ook voor Wilders, wanneer hij bijvoorbeeld de islam vergelijkt met het fascisme en de Koran met Mein Kampf?

Wilders zal proberen de islam zelf ter discussie te stellen. Getuigen als de islamkritische Arabist Hans Jansen, de salafistische sjeik Fawaz Jneid uit Den Haag en de terroristische moordenaar Mohammed Bouyeri moeten aantonen dat een vergelijking tussen de islam en het fascisme helemaal zo gek niet is.

Wat is onnodig grievend?

Naast de jonge Marc van der Nat zit morgen de ervaren voorzitter Jan Moors. Een zwaargewicht. Een stoel verder neemt de oudste rechter Hanneke Lommen-Van Alphen plaats. Zij blokkeerde de vervolging van de Hells Angels, nadat het OM tegen de regels in tapgesprekken van Angels met hun advocaten had bewaard. Niet écht een Wilderiaans staaltje rechtspreken.

Aan hen de taak om een uitspraak te doen over de meest besproken politicus van het land, die straks aan die gespleten samenleving goed is uit te leggen. Een uitspraak waar misschien niet iedereen het mee eens is, maar die fair zal overkomen, wars van politieke vooringenomenheid.

En dat in de wetenschap dat Wilders elke andere uitkomst dan een totale vrijspraak zal aangrijpen om het failliet van de rechterlijke macht uit te roepen. Hij en zijn PVV gaan de magistraten al een tijd te lijf: die zijn te soft, te ver verwijderd van het rechtsgevoel van de gewone man. En sinds Wilders zelf juridisch wordt aangepakt, heeft hij de slopershamer tevoorschijn gehaald. ‘Het rechtssys-teem in Noord-Korea is nog beter dan dat in Nederland’, zei hij van de week, nadat hij in zijn zaak voor het eerst in de rechtszaal had moeten verschijnen. Zijn verblijf in de winters koude rechtszaal had hij ervaren als ‘erger dan de Goelag Archipel’.

De rug toekeren

Eigenlijk is deze rechters iets oneerlijks overkomen. Het falen van de politiek ligt op hun bord. Want als Geert Wilders zulke vreselijke dingen over moslims en allochtonen zegt, hoe is het dan mogelijk dat al die andere politici en deelnemers aan het publieke debat zijn achterban er niet van hebben kunnen overtuigen dat die hem de rug moet toekeren? Als Wilders het eerder politiek had verloren, was hij nu dan überhaupt voor de rechter gekomen?/p>

Nu moeten ze wel, de rechters. Het finale oordeel over Wilders zullen zij hoogst waarschijnlijk niet geven. De zaak zal wel in hoger beroep gaan en uiteindelijk misschien doorlopen tot aan het Europees hof. Maar de test, de vraag of ons rechtssysteem hiertegen is bestand, begint nu wel. Het is de last stand van de elite.

Toen de jonge rechter Marc van der Nat net studeerde, vertelde hij aan Trema, mocht hij voor het eerst spelen in een symfonieorkest. Het stuk was De Vuurvogel van Strawinsky. Een ingewikkeld stuk, vol magie. Vrouwen zitten gevangen, mannen verstenen. Maar de uitkomst staat vast: de goede vuurvogel verslaat natuurlijk de slechte tovenaar Kastchei.

En de prins krijgt zijn meisje.

Wat moet hij De Vuurvogel, vergeleken bij de zaak die morgen begint, aangenaam duidelijk vinden.

Reageer Stuur door Print

• 15:36 Consternatie door bommelding
• 15:23 Onderzoek naar Noorse vechtpartij
• 15:08 'Meisje vermoedelijk misbruikt'
• 14:44 Burgemeester tegen meldpunt
• 14:13 Pistool tussen de kringloopgoederen