Door: Peter Wierenga 
Gepubliceerd: woensdag 26 oktober 2011 06:54
Update: woensdag 26 oktober 2011 07:10
Er zijn precies nul doden gevallen door het scheepsafval van de Probo Koala. Aldus Jaffe Vink in zijn nieuwe boek.
OM hoeft Trafigura niet te vervolgen
1 miljoen euro boete Trafigura
Wie herinnert zich niet de Probo Koala, het schip van oliehandelaar Trafigura, dat afval dumpte in West-Afrika? Het kostte veel Ivorianen het leven. ‘Europa vergiftigt Afrika’, kalkte Greenpeace op de romp.
Trafigura schikte voor tientallen miljoenen, maar weigert schuld te erkennen. Dus hoe zit het nu echt? Vandaag verschijnt Het gifschip van
Jaffe Vink, oud-hoofdredacteur van het ter ziele gegane blad
Opinio. Een fraai geschreven speurtocht, vol chemie, met als conclusie: nul doden.
Hé, u was toch filosoof. Hebt u een stoomcursus chemie gehad? ‘Chemie is leuk. Het is niet moeilijker dan Mozart of honkbal. Maar zodra het over H2S en pH gaat, haken journalisten af.’
Vanwaar dit boek? ‘Ik vermoedde een journalistiek schandaal. Het verhaal gaat dat het afval van de Probo Koala in 2006 in Ivoorkust een giframp heeft veroorzaakt, met als gevolg tientallen doden en tienduizenden gewonden. Ik ben gaan uitzoeken hoe dat verhaal tot stand is gekomen. ‘
En? Zijn er doden gevallen? ‘Abidjan is een stad van vier miljoen mensen. Daar sterven dagelijks vele mensen aan malaria, polio, aids en nog tien andere ziekten. En er was toen ook nog een uitbraak van cholera. Het afval was niet de oorzaak.’
Nou, volgens de media was het afval extreem giftig. ‘De hoofdverdachte was zwavelwaterstof, een gas dat zeer giftig kan zijn. Maar de zuurgraad van het afval, de pH zoals scheikundigen zeggen, was 14. In zo’n omgeving kan zwavelwaterstof eenvoudigweg niet bestaan.’
Eh...? ‘Zwavelwaterstof is H2S. Er zat H (waterstof) in het afval en S (zwavel), maar die twee elementen kunnen pas zwavelwaterstof worden bij een pH van 7. Om die zuurgraad te bereiken vanuit een pH van 14, zou je het afval tien miljoen keer moeten verdunnen. Dat betekent dat je de halve Noordzee nodig had om dat afval echt gevaarlijk te maken.’
Volgens het NFI, dat een monster van het afval onderzocht, zat er anders wél zwavelwaterstof in. ‘De deskundige van het NFI heeft vorig jaar bij de rechtbank die bewering ingetrokken. Hij was geschrokken van het onbegrip van de media. ‘We hadden het beter gewoon sulfiden kunnen noemen. Omdat dat is wat erin zit.’ Een sulfide is een elektrisch geladen zwavelatoom, dat in zijn eentje niet veel kan uitrichten.’
Het goedje stonk gruwelijk. ‘Dat kwam vooral door de mercaptanen. Dat zijn zwavelhoudende stoffen, die in aardolie voorkomen en ook elders in de natuur. Volgens het Guinness Book of Records zijn dat de meest stinkende stoffen op aarde.’
Maar echt ongevaarlijk? ‘De stank is weerzinwekkend. Je kunt er hoofdpijn van krijgen en misselijk van worden. Daardoor is er paniek ontstaan in Abidjan: het gevoel dat er iets heel ergs aan de hand was. Experts van de Verenigde Naties hebben gewaarschuwd dat die stank ‘een valse indruk van giftigheid’ kan geven.’
U noemt de Volkskrant en Greenpeace ‘handelaren in angst’. ‘Laat ik een voorbeeld noemen. In het eerste persbericht van Greenpeace staat gifschip, extreem giftig afval, giftige dampen, giftige lading, gifdrama, gif, giftige stoffen en weer gifschip. De volgende dag staat er in zes kranten een artikel met ‘gifschip’ in de kop. Zo ontstaat het interpretatiekader. De framing. En zo wordt de Probo Koala een gifschip.’
‘De Volkskrant spreekt van een ‘gifschandaal’. Een redacteur beschrijft op larmoyante wijze de doodsnood van twee meisjes, alsof hij er met zijn neus bovenop stond, maar hij zat achter zijn bureau te fantaseren. Dit is rampenporno.’
Dat is een zware beschuldiging. ‘Het is zeer merkwaardige journalistiek. Geen onderzoek, geen analyse, maar een gefantaseerde sterfscène van twee meisjes in de stijl van dikke kitsch. De zaak van de Probo Koala is geen gifschandaal, maar een journalistiek schandaal.’
‘En bijna de hele goegemeente is er achteraan gelopen, van het Journaal tot de Tweede Kamer, van het ANP tot Nova. De enige uitzondering is Karel Knip van NRC Handelsblad.’
Hoe kon het beeld van een gifschandaal zo dominant worden? ‘Dat komt doordat de elementen van die beeldvorming zo goed aansluiten bij de sentimenten van onze tijdgeest: het schuldgevoel van het rijke Westen tegenover ontwikkelingslanden, het wantrouwen tegenover multinationals die veel winst maken, en ten derde de angst voor alles wat chemisch is, want chemie is ‘gif’.’
Zijn het dan allemaal lieve jongens, bij Trafigura? ‘Het afval had nooit zo gedumpt mogen worden, het gaf milieuvervuiling en stankoverlast, maar het was geen Grote Giframp met dood en verderf. Het was hoofdpijn en misselijkheid. Een lokaal bedrijf in Abidjan was verantwoordelijk voor de dumping, maar Trafigura heeft onvoldoende onderzocht met wat voor bedrijf het zakendeed. Dat is een kardinale fout.’
Trof u nog iets anders schokkends in deze zaak? ‘De realiteit in Ivoorkust. Uitgemergelde gevangenen met verschrikkelijke huidziektes. De mensen sterven bij bosjes. Heeft niets met het afval te maken. En de drieduizend doden in de nasleep van de presidentsverkiezingen van vorig jaar. Heeft ook niets met het afval te maken, maar is bittere realiteit.’
Nep-premier
In Opinio schreef Jaffe Vink onder naam van Balkenende een pastiche over diens visie op de islam. Gevolg: een rechtszaak.
Probo Koala
Op 19 augustus 2006 dumpt het Ivoriaanse bedrijfje Compagnie Tommy 400 ton afval uit de Probo Koala –een schip van oliehandelaar Trafigura – op stortplaatsen bij de hoofdstad Abidjan. Eerder had de Amsterdamse afvalverwerker APS, na de helft van het afval (een mengsel van benzine, water en caustic soda) overgepompt te hebben, de prijs zo verhoogd dat Trafigura het spul terugnam en via Estland doorvoer naar Afrika. Daar ontstaat door de enorme stank groot oproer, en al snel komen de eerste geruchten van doden. Duizenden ‘slachtoffers’ melden zich bij de ziekenhuizen. Het leidt tot rechtszaken in Ivoorkust, Londen en Amsterdam. Trafigura schikt voor tientallen miljoenen euro’s en wordt in 2010 in Amsterdam veroordeeld tot een boete van 1 miljoen wegens de illegale export van gevaarlijk scheepsafval. Maar rechters vinden geen bewijs voor een link tussen het afval en de doden.