Door: Hans Crooijmans
Gepubliceerd: dinsdag 15 juli 2008 22:42
Update: dinsdag 15 juli 2008 22:46
Na elf jaar moet het Engelstalige en kritische cultblad The eXile in Moskou verdwijnen. Maar met de censuur valt het nog altijd wel mee.
Onlangs kreeg The eXile bezoek van vier Russische opsporingsbeambten. In zijn kantoortje in Moskou werd de Amerikaanse hoofdredacteur Mark Ames drie uur ondervraagd over de ‘extremistische, pornografische en anti-Russische inhoud’ van het tweewekelijkse Engelstalige magazine. De speurders namen de jongste editie van The eXile mee, voor ‘vertaling en bestudering’. Inmiddels weten ze dat The eXile ‘een scheet laat in het gezicht van Rusland’. En dat president Dmitri Medvedev zo liberaal is dat ‘we in zijn mond kunnen urineren zonder angst voor de gevolgen’.
Montagefoto
Dat laatste blijkt niet helemaal waar. Want ofschoon het onderzoek van de Russische justitie niet eens af is, is het zo goed als zeker dat The eXile na elf jaar verdwijnt. Niet zozeer vanwege de laatste editie, want het blad publiceert wel extremere zaken. Zoals: ‘Recessie Penis’, waarbij de opgewonden staat van een afgebeeld mannelijk lid de ernst van de crisis op de Amerikaanse huizenmarkt aangeeft. Of een montagefoto van Vladimir Poetin die, in een Hitlerjugend-sfeer, schouderklopjes krijgt van de Führer.
Dat het cultblad moet sluiten komt volgens Ames vooral doordat adverteerders en geldschieters het opeens massaal laten afweten. Ze zijn bang te worden geassocieerd met een titel die door de autoriteiten op de korrel wordt genomen.
Het gedoe rond The eXile is volgens sommigen het zoveelste bewijs van toenemende censuur in Rusland. Met de persvrijheid is het onder president Poetin snel bergafwaarts gegaan, luidt de overheersende mening. Op ranglijsten van internationale perswaakhonden bungelt Rusland vrijwel onderaan, met landen als Soedan en Noord-Korea. De drie nationale tv-zenders zijn sinds 2000 onder controle van het Kremlin gebracht, zo wordt beargumenteerd. Diverse onafhankelijke kranten en weekbladen in Rusland zijn (nood) gedwongen gestopt of in handen van regeringsgezinder eigenaren gekomen – zoals staatsbedrijf Gazprom. Journalisten die een groot schandaal op het spoor zijn of uitgesproken kritiek uiten op autoriteiten, moeten dat al te vaak met bedreiging, molestatie of zelfs de dood bekopen. De daders en opdrachtgevers worden zelden gepakt; neem de zaak-Anna Politkovskaja.
Bijna duizend tv-kanalen
Toch is de internationale kritiek op het gebrek aan persvrijheid overdreven. Het begint al met de cijfers. Tussen 2000 en 2008 werden volgens het Comité ter Bescherming van Journalisten in Rusland vijftien journalisten vermoord. Een groot aantal. Maar wel de helft minder dan onder Boris Jeltsin in de ‘vrije’ jaren negentig. Niet bij alle vijftien was overigens een verband met journalistiek werk aantoonbaar. Zo zou er in twee gevallen zijn gemoord vanwege een uit de hand gelopen homoseksuele relatie.
Het valt ook moeilijk vol te houden dat de Russische media niet pluriform zijn. Behalve de drie nationale zenders zijn er bijna duizend tv-kanalen, ruim 650 radiostations en 50.000 kranten en weekbladen. Veel gedrukte media kunnen het beste omschreven worden als pulp. In de jacht naar hoge verkoopcijfers nemen ze gerust een loopje met de feiten. De Moskovskij meldde in april dat Poetin er een relatie met een turnster (25) op nahoudt. Dit werd door de hele wereldpers overgenomen, maar was verzonnen, bekende een journalist van de krant later. ‘Doen we wel vaker.’
De Russische journalistiek is overwegend patriottistisch en bericht welwillend over de machthebbers. Voor een deel ligt dat aan de politieke lijn van de media, voor een deel aan zelfcensuur. Maar geen kritiek op Poetin? Zelfs de uitgesproken pro-Kremlinkrant Izvestia dreef in maart de spot met Poetin toen deze leider van ’s lands politieke partij werd zonder er lid van te willen worden.
De gewone Rus kijkt – net als in de nadagen van de Sovjet-Unie – door de propaganda heen. En de middenklasse weet wel dat ze terechtkan bij goed geïnformeerde bladen als Kommersant en Vedomosti, die scherp schrijven over de corruptie, bureaucratie en bestuurlijke blunders. En dan is er nog de ultraliberale radiozender Echo Moskwa, ironisch genoeg eigendom van Gazprom. Voor buitenlanders en Russen die het Engels beheersen is er de door Derk Sauer opgerichte gratis The Moscow Times, met vrijwel nooit een positief woord over de politieke heersers. Poetin, Medvedev en consorten werden recent door een columniste van de krant omschreven als ‘voormalige KGB-schurken’ en ‘een straatbende’.
Horzels
De persvrijheid staat wel degelijk onder druk in Rusland. Met name in de regio’s, waar autoriteiten plaatselijke media zien als vehikels om hun straatje schoon te vegen. Maar ook daar beginnen vooral websites zich vaker als horzels te manifesteren.
Niettemin is er artikel 4 van de Wet op de Massamedia. Die bevat een verbod op publicaties die ‘extremisme, pornografie en drugsgebruik’ propageren. Vooral het begrip ‘extremisme’ is breed uitlegbaar. Dat The eXile daarvan indirect het slachtoffer wordt, mag geen wonder heten. In menig ander land zou het blad waarschijnlijk allang zijn verdwenen.