Door: Lars Anderson
Gepubliceerd: maandag 2 februari 2009 00:16
Update: maandag 2 februari 2009 07:44
Binnen een jaar wil Barack Obama Guantánamo Bay sluiten. Het bevel is gegeven, maar de uitwerking kan nog knap lastig worden.
‘Guantánamo Bay sluiten is helemaal niet moeilijk!’, beweert Wells Dixon, advocaat van het Amerikaanse Center for Constitutional Rights. ‘Binnen drie maanden kan Obama het kamp ontmantelen.’ Maar, zegt Dixon, dat kan alleen als de Europese landen bereid zijn gevangenen op te nemen. Want met de ontmanteling staan opeens 245 gevangenen buiten de poort. ‘Vijandelijke strijders’ die voormalig minister van Defensie Donald Rumsfeld ooit ‘de ergste van de ergste’ noemde. 245 probleemgevallen waar de wereld zich even geen raad mee weet.
Juridisch vacuüm
Om te beginnen zullen de ex-gevangenen het juridische vacuüm verlaten dat Bush op Cuba heeft gecreëerd. Volgens Amerikaans recht wacht hen in Amerika een eerlijk proces. Maar, zo is de verwachting van Wells Dixon, justitie zal snel zijn uitgespeeld. Dixon weet waarover hij praat. Hij heeft vier gevangenen in Guantánamo Bay onder zijn hoede (in de volksmond Gitmo genoemd). ‘De overweldigende meerderheid van de gevangenen is onschuldig. Er zijn geen bewijzen, terwijl Amerika jaren de tijd heeft gehad om belastend materiaal te verzamelen.’ Dixon beweert dat er maximaal twintig gevangenen zijn tegen wie de Amerikaanse rechtbank mogelijk een zaak heeft. De rest – 225 mensen – staat na sluiting van het kamp vrij op straat.
De groep ‘onschuldige’ ex-gevangenen kan worden verdeeld in twee subgroepen: zij die terug kunnen naar hun thuisland, en zij die dat niet kunnen, omdat hen daar marteling of de doodstraf wacht. Het knelt al bij die eerste groep: 165 van hen zouden kúnnen terugkeren, ware het niet dat het thuisland ze weigert op te nemen. Jemen bijvoorbeeld weigert categorisch de ongeveer honderd gevangenen die daar vandaan komen toe te laten. Maar ook Pakistan, Saoedi-Arabië en Afghanistan sluiten liever hun grenzen.
Dat gevangenen uit Guantánamo terugkeren naar hun moederland, is niet nieuw. Uit gegevens van het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken blijkt dat Amerika de laatste jaren al 418 gevangen heeft uitgeleverd aan minstens 32 landen, waaronder vooral Saoedi-Arabië (102), Afghanistan (98) en Pakistan (39). Maar ook Europese landen als Frankrijk, Duitsland en Spanje hebben enkele gevangenen opgenomen. Sommigen voor verdere detentie, anderen zijn vrijgelaten.
In het geniep af en toe een plukje gevangenen opnemen blijkt voor landen als Jemen of Saoedi-Arabië minder problematisch dan in de openbaarheid een grote groep in één keer. Dat heeft alles met het beeld van de gevangenen te maken. ‘Ze zijn toch niet voor niets opgepakt’, is de redenering. Een groot misverstand, aldus Dixon. ‘Velen zijn niet eens in de buurt van de strijd in Afghanistan geweest, maar zijn opgepakt in Pakistan, Afrika en Europa.’
Volgens een rapport van Mark Denbeaux, professor aan Seton University Law School wordt 8 procent van alle naar schatting 750 gevangenen in Gitmo gekoppeld aan Al-Qaida. Slechts 5 procent is werkelijk opgepakt door het Amerikaanse leger. ‘De rest is ‘verraden’ door premiejagers en ‘verklikkers’ die van hun Arabisch ogende buurman afwilden’, meent Dixon. Amerika strooide duizenden flyers uit waarin het een premie van 4.285 dollar beloofde aan iedereen die wist, of dacht te weten, waar zich leden van de taliban en Al-Qaida schuilhielden.
De tweede groep, die niet naar het moederland terugkan, bestaat uit zo’n zestig mensen uit landen als Libië, Syrië, Algerije en China. Dixon: ‘Bij de Chinezen gaat het om zeventien Oeigoeren uit Xingjang, Noordwest-China. China heeft de War on Terror aangegrepen om alle Oeigoeren te classificeren als terrorist. Zij krijgen bij terugkeer onherroepelijk de doodstraf.’
Zweven in luchtledige
Waarom neemt Amerika de gevangenen niet zelf op? Dixon: ‘Dat kan wel, maar is niet in het belang van de gevangenen. Iemand uit Algerije kan vanuit humanitair oogpunt beter naar Frankrijk. Hij spreekt de taal al, zit dichter bij zijn familie en zal daardoor sneller reïntegreren. Amerika zal natuurlijk wel moeten opdraaien voor de reïntegratiekosten.’
Toch ligt Europa dwars door de verantwoordelijkheid volledig bij de VS neer te leggen. Zij hebben het probleem gecreëerd, laat ze het dan ook maar oplossen. Ook Nederland voelt zich volgens een woordvoerder van het ministerie van Buitenlandse Zaken ‘niet verschuldigd gevangenen op te nemen’. Volgens minister van BuZa Maxime Verhagen zijn de ex-gevangenen ‘heus niet allemaal lieverdjes’. De EU wil wel behulpzaam zijn door reïntegratieprogramma’s van gevangenen in hun thuisland te steunen of samen te werken om een eerlijke procesgang te waarborgen.
Voor de zestig gevangenen die niet naar huis kunnen is dat geen oplossing, stelt Dixon. Zij zullen na jaren te hebben doorgebracht in benauwde isoleercellen, blijven zweven in het juridische luchtledige. Of die martelingen ze uiteindelijk niet tot geharde rancuneuze strijders heeft gemaakt? ‘Dat waren ze niet toen ze erin gingen’, zegt Dixon. ‘En dat zijn ze niet als ze er straks uitgaan. Die mensen willen gewoon snel naar huis om nog iets van hun leven te maken.’
Sluiten
Slechts enkele uren na zijn ambtsaanvaarding heeft de nieuwe Amerikaanse president Barack Obama gevraagd procedures tegen gevangenen in de marinebasis Guantanamo Bay stil te leggen.. Meer.
Niet eenvoudig
De sluiting van het detentiecentrum en de overplaatsing van de
overgebleven 250 gevangenen is nog niet zo eenvoudig. Besloten moet
onder meer worden wat te doen met de circa zestig gevangenen die voor
vrijlating in aanmerking komen. In de landen waar ze oorpronkelijk
vandaan komen, dreigen ze te worden gemarteld en vervolgd. Verscheidene
Europese landen hebben aangeboden eventueel een aantal van dergelijke
gevangenen op te nemen. De rest zou door gewone rechters in de VS zelf
berecht moeten worden, maar hoe precies is nog onduidelijk. Meer