Door: Eva Ludemann
Gepubliceerd: maandag 8 februari 2010 23:40
Update: dinsdag 9 februari 2010 06:11
Kholoud Attar is vrouw en heeft een eigen bedrijf. Bij ons niks bijzonders, maar wel in het streng religieuze Saoedi-Arabië.
‘Na maanden voorbereidend werk ben ik op een dag de mannenafdeling van het ministerie van Cultuur binnengelopen. Het was een gigantische ruimte, bomvol kerels. Op een bureau lag een hoge stapel documenten, daar heb ik mijn aanvraagformulier uitgevist. Dat heb ik onder de baas zijn neus geschoven en ik heb gezegd: ‘Tekent u even?’ Dat heeft hij toen gedaan. Iedereen was volledig verbouwereerd. Er was daar nog nooit een vrouw geweest. Maar ik had wat ik hebben wilde: een vergunning! ‘
Als ze terugdenkt aan haar actie, moet Kholoud Attar weer lachen. Het was reuze brutaal, maar ze heeft het geflikt: ze is de eerste vrouw in Saoedi-Arabië met een eigen bedrijf. Een bedrijf bovendien waar mannen en vrouwen naast elkaar mogen werken: een naar Saoedische maatstaven ongehoord onzedelijke, zondige en verwerpelijke praktijk.
Revolutionair
Kholoud is 24 jaar en ze komt uit Jeddah, in het westen van Saoedi-Arabië. Ze is de baas van het tweemaandelijkse liberale Design Magazine. Het blad, nu bijna twee jaar oud, is het enige in zijn soort en ook de inhoud is revolutionair: door middel van kunst en design worden sociale kwesties aan de kaak gesteld. Kwesties die gewoonlijk praktisch onbespreekbaar zijn, zoals de rol van de vrouw in de maatschappij, racisme, de zeer strenge segregatie in het land.
‘Een voorbeeld. Onlangs hadden we een nummer over een binnenhuisarchitecte. Ze vertelde over het ontwerpen van een huis dat maar één salon heeft, in plaats van één voor de mannen en een tweede voor de vrouwen, zoals in Saoedi-Arabië huizen traditioneel worden ingericht.’
Design Magazine – het lijkt misschien nog het meest op het Britse blad Monocle – heeft in korte tijd veel lezers gekregen. Het heeft een oplage van 40.000 en is verkrijgbaar in het hele Midden-Oosten. Het is net als De Perseen gratis product en daarmee geheel afhankelijk van advertenties. ‘Maar zelfs tijdens deze tijden van crisis bellen adverteerders óns, of ze in ons blad mogen staan’, grijnst Kholoud trots. ‘Papier krijgen we van een Italiaanse fabrikant.’
Met het ministerie van Cultuur levert Kholoud permanent strijd. Ze heeft al vele woedende telefoontjes en bezoeken van vroom fronsende, bebaarde ambtenaren gehad. Tot nu toe heeft ze hen ervan weten te weerhouden haar bedrijf te sluiten. Kholouds wapens: logica en debat. En de kunst van het onderhandelen, die ze van haar vader heeft geleerd.
‘Ik ben het product van een nieuwe generatie Saoedi’s’, zegt Kholoud in een café in Amsterdam. Ze is in Nederland op uitnodiging van het Nederlandse Freevoice, dat onafhankelijke mediaorganisaties steunt in ontwikkelings- en onvrije landen.
‘Ik neem dingen niet langer voor kennisgeving aan, maar stel vragen, neem mijn eigen beslissingen, laat mij niet langer vertellen wat goed is en fout. Neem mijn relatie tot Allah: ik draag geen hoofddoek, dat is een persoonlijke keuze, die gaat verder niemand wat aan.’
Kritische geest
Het is een risicovolle houding in het wahhabistische Saoedi-Arabië, dat zijn onderdanen al decennia tot zeer religieuze, volgzame moslims kneedt en op zijn zachtst gezegd niet houdt van kritische geesten. Kholoud ontvangt veel hatemail en zelfs doodsbedreigingen. ‘Maar ik wil dit gevecht aangaan. Het is de enige manier waarop ik in harmonie met mijzelf kan leven. Ik weiger mee te doen aan het theater dat iedereen in mijn land speelt. Mensen leiden een dubbelleven: op straat doe je je voor als rechtschapen moslim, achter je voordeur doe je waar je zin in hebt. Alle mensen weten van elkaar dat ze toneelspelen, maar houden elkaar gevangen in het spel. Ik vertik daaraan mee te doen.’
Het toneelspel draait om angst en schuldgevoel, meent Kholoud. ‘Die gevoelens worden er ingeramd via het schoolsysteem. Dat hersenspoelt iedereen. Met vier uur Koranles per dag, constante vermaningen, dreigementen over hel en verdoemenis. En dan zijn er nog de moskee en de staatsmedia met al hun sjeiks en imams. Als je eindeloos hoort dat het verkeerd is als je je haar niet bedekt, voel je je schuldig als je geen hoofddoek draagt. Ook ik heb regelmatig getwijfeld. Maar ik blijf erbij: van een hoofddoek word ik geen beter mens of betere moslim.’
Bewijzen
Kholoud meent dat zij haar land beter dient met een kritische geest. ‘Saoedi-Arabië produceert al decennia niets dan studenten die de Koran kunnen opdreunen. Maar mijn generatie wil echte kennis, een goede opleiding voor een baan. De vanzelfsprekendheid van de oliedollars ?is weg, jongeren kunnen niet meer eindeloos op hun vaders zak teren, zoals onze ouders hebben gedaan. Wij moeten ons bewijzen, het zelf doen.’
Volgens Kholoud eisen net als zij steeds meer jongeren het recht zelf te kiezen hoe zij hun leven willen indelen. De liberaler geesten krijgen daarin steun van koning Abdullah.
Helemaal sinds 9/11 realiseert die zich dat de radicale moslims in zijn land een bedreiging vormen voor zijn troon. Koning Abdullah is in een steeds heviger machtsstrijd verwikkeld met de conservatieve geestelijkheid.
Vrije omgeving
Een slimme zet van de koning is de opening vorig jaar september van de Koning Abdullah Universiteit voor Wetenschap en Technologie (KAUST). Op de campus mogen vrouwen autorijden, is islamitische kledij niet verplicht en zijn colleges gemengd. De mutawwa, de in de rest van het land alom aanwezige zedenpolitie, heeft er geen rechten. Een heerlijk vrije omgeving, zeggen de studenten. Een poel van verderf, grommen de geestelijken.
Door die nieuwe mentaliteit op KAUST komen er steeds meer kritische mensen, zegt Kholoud hoopvol. ‘Mensen die volgens de radicaal conservatieve minderheid het land in chaos storten. Waarom vrezen die toch dat hun gedachtengoed geen standhoudt tegen kritische vragen? Diep in hun hart weten ze dat er iets niet klopt.’
‘Ik houd erg van mijn land, maar het kan er zoveel fijner worden. Ik geef al mijn welvaart direct op voor meer vrijheid. Geen mooi huis, grote auto, luxe vakantie of dure kleren wegen op tegen de vrijheid om te kiezen.’ ‘M’n land produceert al decennia niets dan studenten die de Koran opdreunen.’‘Hoe ik religie belijd, is iets persoonlijks en gaat niemand een snars aan.’