Door: Hellen Kooijman
Gepubliceerd: donderdag 19 januari 2012 22:16
Update: vrijdag 20 januari 2012 00:10
Bulgarije verliest veel te veel inwoners door emigratie. Tegelijkertijd worden er te weinig kinderen geboren. De enigen die het gat kunnen vullen zijn de Roma. Helaas liggen die niet zo goed bij de rest van de bevolking.
Op de weg naar het ‘zigeunergetto’ Fakulteta in Sofia zeult een groepje Romakinderen met karton en ijzer. Hun haren zijn aan elkaar geklit, ze dragen lompen en kapotte gympies.
Nog niet zo lang geleden stond hier een jeep met politieagenten. Ze ‘beschermden’ de Roma tegen opgefokte rechts-extremistische Bulgaren. Aanleiding was een rel in het Zuid-Bulgaarse dorpje Katunitsa, waar Roma eind september vorig jaar een Bulgaarse jongen doodreden. Woedende Bulgaren staken het huis van gypsybaas Kiril Rasjkov in brand. In het hele land gingen mensen de straat op tegen de ‘zigeuners’. De protesten zouden zijn ingefluisterd door Romafobe partijen als Ataka. Er kwamen immers gemeentelijke en presidentsverkiezingen aan. De politiewagens die premier Boyko Borissov inzette, waren dan ook een verkiezingsstunt, meenden criticasters. Bedoeld om Romazieltjes te winnen.
Roma-moe
De meeste Bulgaren zien niets in rechts-extremistische partijen als Ataka. Maar ook zij zijn Roma-moe. De bewoners van de flats tegenover Fakulteta hielden afgelopen zomer noodgedwongen hun ramen dicht, omdat Roma elke avond elektriciteitsdraden op een vuur gooiden om het plastic te smelten. Het resterende koper verkochten ze. ‘Dat ze oprotten’, klaagt een van hen.
Toch heeft Bulgarije de Roma hard nodig. Het aantal inwoners neemt namelijk in rap tempo af. De Europese Commissie becijferde dat het er in 2050 nog slechts 5,1 miljoen zullen zijn. Nu zijn dat er 7,3 miljoen. Sinds 1989 emigreerden 1,2 miljoen Bulgaren. En die groep blijft groeien. Dit gat wordt nauwelijks opgevuld: Bulgaarse vrouwen baren gemiddeld slechts 1,4 kinderen.
Doorgangsland
Daar komt bij dat Bulgarije snel vergrijst: er zijn nu al 2 miljoen gepensioneerden. Hoe moet die slinkende groep jongeren het geld voor de verzorging van al die ouderen, plus de zieken en armlastigen, ophoesten, vragen demografen als Reiner Klingholz zich vertwijfeld af.
De directeur van het Berlijn-instituut voor Bevolking en Ontwikkeling wijst op een extra factor: het tekort aan immigranten. ‘Een land als Nederland telt veel jonge immigranten, waardoor de balans nog een tijd positief blijft. Bulgarije is een doorgangsland.’
De oplossing is, zo meent hij, te vinden bij de minderheden: de Turken en de Roma. Een Romavrouw baart gemiddeld drie kinderen. Zorg er dus voor dat die werk vinden. Dat is ook de conclusie van een recent onderzoek van de Wereldbank: de inzet van Roma op de arbeidsmarkt kan Bulgarije demografische en economische voordelen brengen.
Maar juist daar wringt de schoen. De meeste Roma in Bulgarije verkeren in ellendige omstandigheden: marginalisering, verpaupering, gettoïsering. Slechts 20 procent heeft een officiële baan. Het gros van de kinderen heeft geen middelbare-schooldiploma, een deel maakte zelfs de lagere school niet af. Ilona Tomova, een Bulgaarse Romadeskundige, luidt al jaren de noodklok. ‘Die kinderen moeten straks ons pensioensysteem, de gezondheidszorg en het onderwijs dragen. Hoe kan dat als ze analfabeet zijn?’
Corruptie en onkunde
In de afgelopen twintig jaar zijn er miljoenen in programma’s en projecten gestoken. Het haalde nauwelijks wat uit. De oorzaken zijn veelvuldig: te gefragmenteerde hulp, corruptie, onkunde. Maar bovenal een beschamend gebrek aan politieke wil, meent Tomova. ‘Politici gaan vlak voor de verkiezingen de Romawijken in. Daarna laten ze de Roma stikken.’
Een visie op integratie heeft Bulgarije nooit gehad, meent Alekseij Pamporov, sociologisch onderzoeker bij het Open Society Institute. Vooral in onderwijs – volgens hem de crux voor integratie – is nooit constructief geïnvesteerd. ‘We hebben ze opgeleid, heet het als tweehonderd Romavrouwen in een dorp met 3.000 inwoners een kappersopleiding hebben gevolgd. Maar die komen natuurlijk nooit aan de bak.’
Ook Tomova is somber gestemd. Eind november lanceerde de Nationale Raad een integratie-strategie voor de Roma tot 2020. De Europese Commissie wil dat alle 27 EU-lidstaten zo’n strategie ontwikkelen. In die van Bulgarije staan tal van ‘targets’ op het gebied van onderwijs, huisvesting, gezondheidszorg en arbeid.
Maar de strategie is nog niet aangenomen door de ministerraad en het parlement. Tomova verwacht turbulentie. Ook in Brussel. ‘Landen als Polen en Tsjechië zetten extra geld opzij voor de uitvoering van de strategie. Bulgarije niet. Daar zal de Commissie de Bulgaren nog over willen spreken, denk ik.’
Ondergoed
Asja Krastova (29) heeft andere zorgen. Ze is een van de weinige Romavrouwen die wel de middelbare school afmaakten. Op de grootste markt van Sofia verkoopt ze ondergoed, zeven dagen per week van acht tot acht. Ze verdient net genoeg om eten en kleding te kopen voor haar vierjarige kind en haar moeder.
Hoe kunnen Roma volgens haar het beste integreren? ‘Door onderwijs natuurlijk.’ Haar kind moet naar de universiteit kunnen. Het liefst in het buitenland. Want dat is één ding dat zeker is: ‘Zodra de kans zich voordoet, ben ik hier weg.’