Door: Annemieke van Dongen
Gepubliceerd: zondag 21 september 2008 23:59
Update: maandag 22 september 2008 12:53
Managers lijden bovengemiddeld vaak aan een persoonlijkheidsstoornis.
Tekstschrijfster Kristel Verhoef mocht haar nieuwe baas meteen. ‘Het sollicitatiegesprek was heel openhartig en gezellig. Hij bood me zelfs een sigaret en een glas wijn aan.’ Maar al op haar eerste werkdag merkte ze dat de directeur van het tekstbureau doorschoot in zijn vertrouwelijkheid. ‘Hij nam me apart en begon over mijn nieuwe collega’s te roddelen. Hij kraakte ze tot het bot af. In mij, zei hij, zag hij daarentegen een heleboel potentie.’
Zo werd Verhoef al op haar eerste werkdag voor de keuze gesteld: meegaan met de directeur en zijn lievelingetje worden of zich kritisch over hem uitlaten. Dat laatste durfde ze niet. Die onzekerheid buitte de directeur vervolgens uit. ‘Op dagen dat we een belangrijke deadline hadden, zat hij de hele middag te drummen op de zolder van het kantoor’, vertelt Verhoef. ‘Als ik om zes uur naar huis wilde, kwam hij aanzetten met een dik rapport dat gecontroleerd moest worden. Dan werd het zo half tien.’
Verhoef en haar collega’s merkten dat hun baas de wc – de enige in het kantoor – nooit doortrok. ‘Dat was een van zijn manieren om te laten zien wie de baas was. Hij kon dat maken. Als we er iets van zeiden, lachte hij: ‘Ja, wat een stank, hè!’’
Achteraf lacht ze erom, maar destijds wilde ze niets liever dan een andere baan. ‘Ik stapte ’s morgens bijna huilend van tegenzin in de trein. Ook mijn collega’s waren allemaal aan het solliciteren.’
Verhoef en haar voormalige collega’s zijn geen uitzondering. Een slechte verstandhouding met de baas is een van de drie belangrijkste redenen voor medewerkers om een nieuwe baan te zoeken. Medewerkers met een intimiderende leidinggevende hebben niet alleen minder plezier in hun werk en zijn minder gecommitteerd aan hun baan, ze blijken ook een hogere kans op burn-out, depressie en angstaanvallen te hebben. Volgens onderzoeksinstituut TNO Arbeid melden jaarlijks meer dan 50.000 werknemers zich korte of langere tijd ziek vanwege een conflict op het werk.
De Canadese professor en forensisch psycholoog Robert Hare stelt dat het niet toevallig is dat bij veel managers een steekje los lijkt te zitten. Volgens hem is er slechts een dunne scheidslijn tussen de eigenschappen die typerend zijn voor een persoonlijkheidsstoornis en de vaardigheden die je nodig hebt om carrière te maken als leidinggevende. Zo is een goede manager enigszins dominant, maar het gaat mis als die dominantie doorslaat in overheersen en onderdrukken.
Psychopaten zijn gewetenloos en houden zich niet aan regels of wetten omdat ze vinden dat deze niet op hen van toepassing zijn. Spijt of schuldgevoelens kennen ze niet. Hare omschrijft hen als manipulatief en intimiderend, maar ook charmant.
Dat herkent Verhoef. Haar manipulatieve baas was heel creatief en wist steeds weer het vertrouwen van nieuwe klanten te winnen. ‘Hij kon heel innemend zijn.’
Intelligente psychopaten die niet in de gevangenis willen belanden, proberen hun pathologische neigingen op een legitieme manier te uiten, schrijft Hare: ‘Door posities van macht en controle op te zoeken. Daar zijn organisaties bij uitstek geschikt voor. Waar het draait om macht, prestige en geld, zul je ze aantreffen.’
1 à 2 procent van de beroepsbevolking voldoet aan Hare’s definitie van psychopaat en nog eens 5 tot 10 procent leidt aan een andere persoonlijkheidsstoornis zoals narcisme (een obsessie voor zichzelf). Maar onder leidinggevenden ligt dat percentage aanzienlijk hoger. De Nederlandse hoogleraar en psychotherapeut Manfred Kets de Vries schat dat 20 procent van de managers een geestelijke stoornis heeft. Dat betekent dat heel wat werknemers overgeleverd zijn aan de grillen van een gestoorde leidinggevende. Vooral in traditionele, hiërarchische organisaties is de kans groot dat medewerkers geconfronteerd worden met een pathologische baas, zegt psychologe Dominique Haijtema, auteur van het vorige week verschenen boek Psychologie op de werkvloer. ‘Denk aan medische beroepen, de advocatuur, de politiek en de media. In die sectoren zijn de werkdruk en de competitie groot. Door het ‘voor mij honderd anderen’-gevoel staan medewerkers onder druk en durven ze hun mond niet open te doen.’
Dat ondervond ook journalist Rick de Jong, die onder een tirannieke hoofdredacteur werkte.
‘Redacteuren die hij niet mocht, ontsloeg hij van de ene op de andere dag. Anderen konden niet tegen de druk en stapten zelf op. Na een paar maanden was de helft van de redactie al vertrokken.’
Rick de Jong en tekstschrijfster Kristel Verhoef namen allebei na een paar maanden zelf ontslag. En dat is inderdaad vaak de enige oplossing, zegt Haijtema: ‘Realiseer je op tijd dat je baas gestoord is; laat je zelfbeeld niet aantasten. Je kunt het probleem aankaarten bij zíjn baas, maar in de meeste gevallen zal er toch weinig anders opzitten dan zelf ander werk zoeken.’
De namen Kristel Verhoef en Rick de Jong zijn om privacyredenen gewijzigd.
Foto: AP
Checklist
Is jouw baas een psychopaat?
- Manipulatief
- Gladde prater
- Opgeblazen gevoel van eigenwaarde
- Neiging tot verveling
- Heeft continu prikkels nodig
- Stelt geen specifieke doelen
- Oppervlakkige relaties met anderen
- Impulsief
- Gedragsproblemen op jonge leeftijd
- Onverantwoordelijk gedrag
- Seksuele intimidatie
- Geen empathisch vermogen
- Liegt gemakkelijk
- Sterke behoefte aan controle en macht
- Driftbuien
- Kent geen spijt of schuldgevoelens
- Zoekt spanning en sensatie op
- Strijkt de eer op van het werk van anderen
Bron: Hare Psychopathy Checklist-Revised, uit Psychologie op de werkvloer van Dominique Haijtema