De schaamlap die grootschalige diefstal verhult

Door: Marcel Hulspas
Gepubliceerd: zondag 17 januari 2010 23:55
Update: maandag 18 januari 2010 14:04

Ontwikkelingshulp is een schijnvertoning. Het Westen pompt miljarden in ontwikkelingslanden maar krijgt er een veelvoud aan terug. Dictators, de georganiseerde misdaad en belastingontwijkende multinationals stelen van de armen.

• Kappen met ontwikkelingshulp!
• 'Ontwikkelingshulp overschat'
• Nederland in top vijf ontwikkelingshulp
• 'EU verzaakt ontwikkelingshulp'

Heeft ontwikkelingshulp nut? Het is een vraag die de gemoederen flink bezig houdt. Een klein doch luidruchtig aantal tegenstanders beweert dat al dat gratis toegestopte geld overheden corrupt maakt en economische scheefgroei veroorzaakt. Die vraag gaat echter voorbij aan een andere: stelt die hulp, gelet op alle mondiale geldstromen van noord naar zuid, überhaupt iets voor? Het antwoord is nee. Ontwikkelingshulp is een schijnvertoning. Ten eerste omdat het Westen jaarlijks veel meer miljarden aan de ontwikkelingslanden verdient, ten tweede omdat de ontwikkelingslanden een veelvoud aan inkomsten zouden verwerven wanneer het Westen maatregelen zou nemen tegen belastingparadijzen en tegen de multinationals die daarvan profiteren.

Wat geven de rijke landen uit aan ontwikkelingshulp? Die vraag is lastig te beantwoorden, niet alleen om de criteria onhelder zijn maar ook omdat in veel landen veel van die ‘hulp’ in het land zelf wordt besteed. Deskundigen schatten het bedrag dat daadwerkelijk in ontwikkelingslanden wordt gepompt, op tussen de 50 en 80 miljard dollar per jaar. Lokale corruptie roomt dat bedrag af. Van iedere drie dollar hulp verdwijnt er naar schatting een onder de tafel. Maar een veel en veel groter probleem is de onzichtbare geldstroom vanuit de ontwikkelingslanden naar het Westen. Tegenover elke dollar die aan ontwikkelingshulp binnenkomt, staan er naar schatting tien die de andere kant op gaan. Jaarlijks vloeit er naar schatting 500 tot 1.000 miljard dollar vanuit de arme landen naar het Westen. Geld dat daar had moeten blijven.

Naar schatting 4 procent van de mondiale geldstromen is illegaal en/of onzichtbaar. De wereldhandel loopt tegen de veertigduizend miljard dollar per jaar; de Wereldbank schatte onlangs de illegale stromen op 1 tot 1,6 duizend miljard. Ruwweg de helft van deze geldstroom is in wezen diefstal door de rijken van de armen: ze gaat vanuit de ontwikkelingslanden naar het Westen.

Gegraai

Waaruit bestaat deze stroom? De meest tot de verbeelding sprekende bron zijn de dictators (en hun hoogste medeplichtigen) die hun onderdanen uitbuiten en hier miljarden parkeren op geheime bankrekeningen. Dat gegraai is goed voor enkele miljarden, en stelt op wereldeconomische schaal dus niet veel voor. Dan is er de georganiseerde misdaad, en dan vooral de internationale drugshandel. Exacte getallen bestaan er uiteraard niet, maar de wereldhandel in cocaïne bedraagt waarschijnlijk rond de 50 miljard dollar per jaar, en de complete drugshandel 200 tot 300 miljard. Voeg daarbij het illegale gokken, wapenhandel en nog zo wat, en de georganiseerde criminaliteit is (aldus deskundigen) goed voor een derde van de onzichtbare geldstromen.

Resteert nog steeds tweederde van dat bedrag. Dat geld wisselt van eigenaar onder de dekmantel van de reguliere wereldhandel. Het gaat om belastingontduiking. Een heel oude en veelgebruikte truc is dat leverancier en klant afspreken de rekening te vervalsen. De leverancier schrijft een veel te lage rekening, maar spreekt met de klant af dat hij in ruil daarvoor een fors bedrag op een geheime (buitenlandse) rekening stort. De hiermee gemoeide bedragen zijn, alweer, immens – maar ook die halen het niet bij wat er onder tafel verdwijnt bij multinationals. En daarbij spelen de vele belastingparadijzen een cruciale rol.

Het aantal belastingparadijzen is de afgelopen decennia fors gestegen, tot rond de zestig. En alhoewel ze veelal nietig zijn, passeert toch de helft van de wereldhandel (in ieder geval op papier) inmiddels een of meer van deze paradijsjes. Een omvangrijk deel daarvan komt van multinationals. Die zijn momenteel verantwoordelijk voor 10 procent van het bruto mondiaal product, en een derde van de wereldhandel – en hun aandeel in beide groeit nog steeds. Dat succes is zeker voor een deel te verklaren uit de voordelen geboden door belastingparadijzen. Die maken het de multinationals namelijk mogelijk om praktisch geen belasting af te dragen. (Zie kader) Ze lopen er niet mee te koop, en omdat multinationals niet verplicht zijn openheid van zaken te geven, komt de buitenwacht daar zelden veel over te weten, maar deze ‘winsten’ zijn enorm.

Transferprijzen

Tweederde van de handel van multinationals vindt plaats van moeder- naar dochterbedrijf, of tussen dochterbedrijven onderling. Dat betekent dat eenvijfde van de wereldhandel niet plaatsvindt op basis van de vrije markt maar van intern vastgestelde ‘transferprijzen’ die niets met vraag en aanbod van doen hebben maar voornamelijk bepaald worden door mogelijke belastingvoordelen, ‘onderweg’ te behalen in belastingparadijzen. Banken spelen in dit spel een cruciale rol. De grote banken beschikken over een uitgebreid netwerk in de belastingparadijzen.

Belastingparadijzen schaden de wereldeconomie. Ze beperken de mogelijkheden van nationale regeringen om effectief belasting te heffen. Ze bieden bedrijven de mogelijkheid om, als er een belastingverhoging dreigt aan te komen, hun geld snel en goedkoop elders te parkeren. Daarnaast zuigen ze economische activiteit weg.

Een voorbeeld is de verhuizing de afgelopen jaren van banken en andere financiële dienstverleners van de Amsterdamse Zuidas naar de Londense City. (Naar aanleiding van die verhuizing riep de Amsterdamse hoogleraar financiële geografie Ewald Engelen in de NRC van 4 januari de regering op om van de Zuidas dan ook maar een belastingparadijsje te maken.) Ondertussen zorgen ze er ook voor dat regeringen miljarden mislopen. Het mondiaal particulier vermogen ondergebracht in belastingparadijzen, buiten bereik van de fiscus, wordt geschat op elfduizend miljard dollar. En wat het bedrijfsleven betreft: naar schatting eenderde van al hun activa is in belastingparadijzen gedeponeerd, buiten bereik van enige fiscale controle. De hoeveelheid belasting die zo wordt ontweken, is uiteraard immens. De Britse overheid schatte het verlies onlangs op ruim vijf miljard dollar per jaar. De Amerikaanse en Europese verliezen zijn veelvouden daarvan.

Gedwongen meespelen

Maar de ware verliezers van het mondiale belastingontduikingcircus zijn de ontwikkelingslanden. Zij zijn immers veel sterker afhankelijk van multinationals. Sommige landen spelen het spel mee (of beter: worden daartoe gedwongen) en maken geheime belastingafspraken met multinationals of stellen belastingvrije zones in, waardoor ze bedrijven aantrekken maar ook onbekende bedragen mislopen. De meeste landen echter hebben nauwelijks inzicht in wat zich binnen bedrijfsmuren afspeelt en moeten simpelweg accepteren wat de multinationals aan belasting afdragen. Het gevolg is dat die afdracht een schijntje bedraagt van wat zou moeten – waardoor er inderdaad ontwikkelingslanden bestaan waar ontwikkelingshulp een onmisbare inkomsten bron is; landen die daarom te boek staan als hopeloze gevallen, als bodemloze putten, terwijl ze in feite wel degelijk economisch zeer productief zijn. Alleen, ze worden legaal bestolen.

Een recente studie van Léonce Ndikumana and James Boyce, verbonden aan de universiteit van Massachusetts, toonde aan dat veertig landen in Afrika te zuiden van de Sahara over de periode 1970-2004 in totaal 420 miljard dollar (waarde 2004) hadden zien wegvloeien naar het Westen (inclusief gederfde belasting is dat een verlies van 607 miljard). Hun totale schuldenlast, in 2004, bedroeg ‘slechts’ 227 miljard dollar. Ze hebben in die jaren dus in feite rond de 400 miljard aan de Westerse economie bijgedragen.

Pijnlijke bezuinigingen

Deze landen moeten steeds weer pijnlijke bezuinigingen uitvoeren om hun schuldenlast te verlichten (zo besteden ze anderhalf keer zoveel aan schuldaflossing dan aan gezondheidszorg), en ondertussen vloeien er miljarden onzichtbaar weg. Dankzij corrupte bestuurders, zeker, maar vooral: dankzij de belastingparadijzen en de multinationals.

Westerse overheden hebben belastingparadijzen decennialang getolereerd, wetende dat ‘hun’ multinationals er voordeel bij hadden. Maar daar lijkt verandering in te komen. Onder invloed van de kredietcrisis besloten de VS vorig jaar het onderwerp op de agenda te zetten voor de bijeenkomst van de G20 in april. De Amerikanen publiceerden een lijst met 46 boosdoeners, die prompt tot diplomatieke rellen leidde, onder andere tussen de VS en Nederland, (bleek ook op die lijst te staan) en tussen Duitsland en Zwitserland. Uiteindelijk kwam de G20 met een lijst van ‘tax havens’, met daarbij de waarschuwing dat deze praktijken hun langste tijd hadden gehad. Secretaris-generaal Angel Gurría van de OESO liet weten dat hij nu rekende op concrete actie. Er lijkt beweging in de zaak te komen.

De profiteurs (landen en bedrijven) zullen zich niet zo maar gewonnen geven. En ondertussen blijven de illegale miljarden vanuit Afrika westwaarts stromen. Met bedragen waarbij vergeleken de westerse ontwikkelingshulp niet meer is dan een afleidingsmanoeuvre, een schaamlap om grootschalige diefstal te verhullen.