Door: Simon Kuper
Gepubliceerd: dinsdag 12 januari 2010 02:00
Update: dinsdag 12 januari 2010 19:34
Nationalistische waarden verliezen het in Afrika van trouw aan een Europese club.
Na de vreselijke aanslag op de Togolese spelersbus wordt er nu in Afrika gewoon gevoetbald. De Afrika Cup is van start gegaan. Heel wat Afrikaanse voetbalfans zullen zich er echter niets van aantrekken. Zij zullen gewoon net als anders bij elkaar komen in de bioscopen en geïmproviseerde televisiezaaltjes die overal in Afrika te vinden zijn om naar de Engelse Premier League te kijken. Dit zou wel eens op meer kunnen duiden dan alleen veranderende kijkgewoontes. Het zou best eens kunnen dat de korte periode van Afrikaans nationalisme al weer op haar einde loopt.
Logo’s van Engelse clubs
Natuurlijk is het zo dat veel Afrikanen, vooral die in de vroegere Britse kolonies, altijd al geïnteresseerd zijn geweest in Engels voetbal. Tien jaar geleden zag ik in Zimbabwe straatverkopers die oeroude nummers van het Britse voetbaltijdschrift Shoot verkochten. Blanke en zwarte yuppies dromden samen in een sportbar in Harare om naar Manchester United te kijken. (Wat is er trouwens met die mensen gebeurd?)
In Oeganda rijden de matatu taxi’s (een taxi die je deelt met anderen) vaak rond in de kleuren van de grote Engelse clubs. Het is heel gewoon om matatu’s te zien met ‘You’ll Never Walk Alone: Liverpool Football Club’ erop geschilderd. En David Goldblatt, schrijver van The Ball Is Round, het boek dat de voetbalgeschiedenis vanaf de oorsprong beschrijft, vertelt hoe hij naar een nachtclub in Nairobi gaat omdat daar een reggaeavond wordt gehouden, maar bij binnenkomst de bezoekers aantreft voor grote schermen waarop ze kijken naar een wedstrijd van de Engelse League Cup. In de krottenwijken van Nairobi heeft Goldblatt golfplaten hutjes gezien waar de logo’s van Engels clubs gedetailleerd op waren uitgebeeld. Tijdens dezelfde reis woonde hij de beslissende wedstrijd in de Keniaanse competitie bij en moest concluderen dat ‘hij de aanwezige pers vormde’. Eén journalist uit Kenia had de moeite genomen om te komen kijken.
Tot zover niets nieuws: Kenia, Oeganda en Zimbabwe hebben geen echte voetbaltraditie en volgen dus het Engelse voetbal. Als je fan bent van bijvoorbeeld Manchester United, heb je het gevoel dat je ergens bij hoort dat van wereldklasse is. Maar Muhammed Musa, hoofdwetenschappelijk medewerker massacommunicatie aan de University of Canterbury in Nieuw-Zeeland, ging tijdens de Afrika Cup van 2008 terug naar zijn vaderland Nigeria en ontdekte daar iets verrassends: zelfs de Nigerianen moeten niets hebben van Afrikaans voetbal.
In de afgelopen jaren zijn er door heel Nigeria ‘football show houses’ geopend, vertelde Musa vorige maand op een voetbalconferentie in Toronto. Vaak zijn dat eenvoudige schuurtjes waar mensen tegen betaling op televisie naar tweederangs wedstrijden als Fulham-Bolton kunnen kijken. ‘Het is er stampvol’, aldus Musa.
Hij zei dat hij de show houses tijdens de Afrika Cup had bezocht om naar de mensen te kijken, maar ‘tot mijn grote verbazing waren er nauwelijks mensen aanwezig’. De eigenaren vertelden hem dat de Afrika Cup heel slecht was voor hun financiën: ‘De mensen zijn niet geïnteresseerd’, klaagden ze. ‘We kunnen niet wachten tot de cup is afgelopen en we weer Premier League krijgen.’
Europese clubsouvenirs
Musa hield een opiniepeiling in de tv-schuren en ontdekte dat 90 procent van de klanten wel Europese clubsouvenirs bezaten – voetbalshirts, bijvoorbeeld – maar geen souvenirs uit eigen land. De afgelopen jaren was het tijdstip van het journaal soms verzet als het botste met een wedstrijd tussen twee van de Grote Vier clubs in Engeland.
Hij zei dat tijdens sommige belangrijke Europese duels spanningen in Nigeriaanse steden zo hoog waren opgelopen dat de mensen hun auto niet durfden te parkeren op bepaalde plekken. In één stad liep het dodental op tot negen tijdens de Champions Leaguefinale van 2008: Chelsea tegen Manchester United. Na de zege van Barcelona op Manchester, vorig jaar, vermoordde een kwade Manchesterfan vier mensen in Ogbo door op een menigte Barça-supporters in te rijden. Musa’s conclusie was: ‘We zien nu dat de mensen hun leven willen geven voor een voetbalclub. Men hecht niet zo veel belang meer aan nationalistische waarden en daar voor in de plaats komt de trouw aan een specifieke club.’
Dit lijkt misschien een beetje overdreven, maar in Afrika is het belang van de aparte landen pas in de 20e eeuw opgekomen. Het nationale voetbalteam is in veel Afrikaanse landen het meest succesvolle nationale instituut. Als de mensen daar niets meer om geven, blijft er niet veel nationaal gevoel meer over.
Foto: Dieter Telemans/Hollandse Hoogte