Door: Simon Kuper
Gepubliceerd: maandag 1 maart 2010 21:21
Update: dinsdag 25 mei 2010 12:11
De ontstaansgeschiedenis van een land is meestal doordrenkt
met verhalen over oorlog en revolutie. Zuid-Afrika heeft het WK rugby.
Een paar jaar geleden ontmoetten de Brits-Spaanse
schrijver John Carlin en de Amerikaanse acteur Morgan Freeman elkaar
toevallig bij iemand thuis in Mississipi. Carlin boog zich voorover en
zei, zoals ze dat in Hollywood doen: ‘Freeman, dit is je geluksdag. Ik
heb een film voor je.’
Carlin was bezig aan het verhaal over hoe Nelson
Mandela het WK rugby van 1995 had gebruikt om Zuid-Afrikanen van alle
kleuren tot elkaar te brengen. Hij wist wel dat Freeman er al jaren van
droomde om Mandela te spelen. Carlin begon uit te leggen: ‘Het wordt
een boek dat de kern van het genie Mandela blootlegt en ook de kern van
het wonder Zuid-Afrika.’
Freeman onderbrak hem: ‘Oh, je bedoelt het verhaal
over rugby.’ Hij had het script al onder ogen gehad. Zondag hoopt
Freeman de Oscar voor zijn rol in Invictus binnen te halen.
Zijn Mandela is niet helemaal de echte Mandela.
Freeman weet de innerlijke rust van Mandela over te brengen, maar
vervalt zo nu en dan in een Amerikaans accent. En, wat verbazend is
voor een filmster, hij heeft niet zo’n goede kop als de politicus zelf.
Maar waar het om gaat is of Invictus de waarheid van Mandela’s ‘lange
weg naar de vrijheid’ benadert. Sport kan bijna nooit de loop van de
geschiedenis veranderen, maar Carlin beweert dat deze rugbywedstrijd
Mandela hielp bij het creëren van een nieuw Zuid-Afrika.
Lijfwachten
Terwijl we ontbijten in de buurt van zijn flat in
Barcelona, stelt Carlin dat het in 1995 nog mogelijk was geweest dat
Zuid-Afrika ten prooi zou vallen aan ultrarechtse blanke terroristen.
In de film zien we dat Mandela’s lijfwachten constant op hun hoede zijn
voor een aanval. Als hem iets was aangedaan, had dat het begin van een
burgeroorlog kunnen zijn.
Carlin geeft toe dat veel blanke racisten in 1995 al
om waren, wat Mandela betreft. Er ging in Afrikaner kringen het
volgende verhaal: een rechtlijnige Afrikaner weet zeker dat Mandela een
bezeten terrorist is; dan ontmoet hij hem, is van hem gecharmeerd en
strompelt weg met een geheel veranderd wereldbeeld.
Toen dit het Afrikaner parlementslid Koos Botha
overkwam, had hij graag met zijn kiezers willen delen hoe geweldig
Mandela was, maar hij durfde niet.Totdat Mandela bij de rugbyfinale
zat, gekleed in hét symbool van de Afrikaners: het Springbokshirt. Hij
schudde de hand van de Afrikaner aanvoerder François Pienaar, terwijl
de menigte ‘Nelson, Nelson!’ scandeerde. Toen, op dat moment, zagen
Botha’s kiezers eindelijk de Mandela die Botha had gezien.
Jarenlang had Mandela de Afrikaners één voor één
voor zich gewonnen. Bij die finale won hij de hele groepering in één
keer voor zich. Carlin zegt dat het Afrikaner apartheidsdenken hierna
praktisch verdween.
Symbolische vertoning
Maar Mark Gevisser, de biograaf van Thabo Mbeki,
ontkent dat de geschiedenis door het rugby is veranderd. Hij zegt dat
de meeste Afrikaners in 1995 al wel hadden begrepen dat ze geen keuze
hadden: ze moesten de positie in het nieuwe Zuid-Afrika die Nelson
Mandela hen aanbood wel accepteren. De wedstrijd was een symbolische
vertoning van de werkelijkheid. Sport verandert de wereld niet, maar
vertelt het verhaal zodat we hem kunnen begrijpen.
Toch kan ik geen sportgebeurtenis bedenken die op de
lange termijn net zo veel heeft betekend. In de film zien alle
personages rugby alleen maar als rugby, terwijl Mandela begrijpt dat de
sport kan dienen om het land te verbroederen.
De meeste naties hebben een ontstaansgeschiedenis
die te maken heeft met oorlog of revolutie. Maar het nieuwe
Zuid-Afrika, dat in de jaren ‘90 ontstond, was op zoek naar een verhaal
dat beter paste bij het mediatijdperk. De vrijheidsstrijd was als
ontstaansgeschiedenis nogal riskant, omdat daarin een deel van de
Zuid-Afrikanen tegenover de anderen stond. Sport was een veiligere
keuze. Mensen van alle rassen konden juichen voor de Zuid-Afrikaanse
rugbyoverwinning en ook voor de voetbaloverwinning in de Afrika Cup,
een jaar later. Sport zorgde voor vrolijke kiekjes in het nieuwe
nationale fotoalbum.
Niemand zal beweren dat Zuid-Afrika nu geheel
verenigd is. Een minister mopperde tegen me dat de zwarten zich wel
Zuid-Afrikaan voelen, maar de blanken niet allemaal. Maar toch is er nu
een soort nationalisme dat de grenzen tussen de rassen overschrijdt.
Dat blijkt uit het feit dat er niet één serieuze afscheidingsbeweging
is. Uit het feit dat het komende WK voetbal een bron van gezamenlijke
trots is. En uit het feit dat er ontelbare momenten op een dag zijn
waarop zwarten en blanken vriendelijk met elkaar omgaan, al is er nog
veel rassenscheiding in het land. Dit alles is gedeeltelijk gebaseerd
op een rugbywedstrijd. Freeman heeft de goede rol gekozen om Mandela
gestalte te geven. Deze ene keer was sport wel degelijk van belang.