Door: Iwan Tol 
Gepubliceerd: woensdag 17 maart 2010 01:18
Update: woensdag 17 maart 2010 01:35
Als je alles wat voetballers aan clichés ophoesten zou uitstorten bij de Afsluitdijk, dan heb een nieuwe Zuiderzee. Maar hoe komt dat eigenlijk?
Geen jargon waarin zoveel clichés worden gebruikt als in het voetbaljargon. De bordjes worden verhangen, de bakens verzet, zeg nooit nooit in de voetballerij en ja, schiet je zo’n bal er wél in, dan krijg je een heel andere wedstrijd, maar ‘als’ bestaat niet in de topsport en als je eenmaal in de hoek zit waar de klappen vallen, dan zit ook álles tegen. Het is het zogeheten mixed-zone proza dat elk weekend wel ergens in een stadion uit de mond van een voetballer op te tekenen is.
Volgens onderzoek onder Engelse voetbalkijkers, zijn dit de ergste vijf clichés.
5. ‘There are no easy games in international football’ (er zijn geen gemakkelijke wedstrijden in het internationale voetbal).
4. ‘This game needs a goal’ (deze wedstrijd heeft een doelpunt nodig).
3. ‘A game of two halves’ (een wedstrijd met twee helften/gezichten).
2. ‘On paper’ (op papier).
1. ‘At the end of the day’ (uiteindelijk/op het eind van de dag).
Een aardigheidje aan dit onderzoek was dat een Engels kankerfonds een bepaald bedrag kreeg uitgekeerd. Zodra een voetbalcommentator echter een cliché zou gebruiken, werd er gekort op een gedeelte van de som; een ludieke manier om commentatoren aan te sporen om zich helder en origineel uit te drukken.
In Nederland onderzoekt het Taalcentrum-VU sinds vorig jaar het taalgebruik van een bepaalde beroepsgroep. Vorig jaar werden de politici onder de loep genomen. Dit jaar zijn de voetballers van het Nederlands elftal aan de beurt. Aan de hand van meerdere interviews worden ze beoordeeld op onder meer helderheid, intonatie en correct Nederlands.
Aan voetballers kleeft het beeld dat ze in een merkwaardig soort geheimtaal spreken, maar het gaat communicatiewetenschapper Rutger Smals – die in opdracht van Taalcentrum-VU het onderzoek uitvoert – te ver om te stellen dat alle voetballers blijven steken in dooddoeners en clichés. ‘Maar je kunt wel zeggen dat voetballers vaak in algemeenheden vervallen. Zeker in pijnlijke situaties, als ze op de bank zitten bijvoorbeeld. In plaats van ‘ik’ gaan ze dan ‘je’ gebruiken. Ze nemen dan taaltechnisch afstand van de situatie.’
Johan Cruijff
Volgens Kees van der Zwan, redacteur van Onze Taal (de Nederlandse vereniging van taalliefhebbers) zijn er genoeg legitieme redenen waarom voetballers clichés gebruiken. ‘Simpel gezegd: een onderwerp waar veel over wordt gesproken heeft taal nodig. En als er dan, zoals bij voetbal, vaak dezelfde dingen moeten worden gezegd, ontstaat er behoefte aan variatie. Zo’n variant wordt dan door iedereen overgenomen, en dan ontstaat vanzelf een cliché. Johan Cruijff heeft ooit gezegd: elk voordeel heeft zijn nadeel. Heel veel mensen hebben hem dat inmiddels nagezegd. Ze kijken er dan bij alsof ze zojuist wel heel origineel hebben geciteerd.’
Smals wijst eveneens op de toegenomen belangen in het voetbal. ‘Neem het Nederlands elftal. Dat is gebaat bij rust. Tweespalt door uitspraken kan bondscoach Van Marwijk niet gebruiken.’ Steeds vaker krijgen voetballers daarom mediatraining – wat veelal dé doodsteek betekent voor een spontaan gesprek. Van der Zwan: ‘Ik zag onlangs een interview met Afellay na een wedstrijd. De vraag ging over zijn goede spel, maar er volgde een totaal ander antwoord; een standaardanalyse op die kenmerkende plichtmatige antwoorderstoon: ‘We zaten lekker in de wedstrijd, dan kom je op een belangrijk moment op voorsprong’, et cetera. De interviewer leek dat geen enkel probleem te vinden.’
Dan zou er nog een andere reden kunnen zijn waarom voetballers vaak terugvallen op dooddoeners: een sociale code in het voetbalwereldje. De verslaggever stelt een clichévraag, een voetballer geeft een clichéantwoord. Beiden tevreden; de verslaggever heeft een item of artikel, de voetballer heeft niet buiten de pot gepist. Praten om het praten, de oerfunctie van het cliché. Van der Zwan: ‘Beweringen van voetballers luiden vaak: we speelden niet goed, want we waren niet in vorm. Dat zegt niets, je kan dat net zo goed omdraaien. Als er dan nog om een verduidelijking wordt gevraagd, zeggen ze vaak: we zaten niet in de wedstrijd. Dat betekent allemaal hetzelfde.’
Of misschien weet de verslaggever evenmin iets zinnigs te melden. Zoals Neerlandicus en auteur Guus Middag ooit in Onze Taal beweerde: er gaat enorme troost uit van het cliché, troost van gedeelde onwetendheid, bevestigd in kant-en-klare formules en rituelen.
Bij hoge uitzondering zijn er voetballers die niet meegaan in de quasi-verklarende verklaringen. Ruud Gullit bijvoorbeeld, in reactie op een verslaggever die stelt dat Nederland met drie ballen op de paal van Engeland toch wel erg veel geluk heeft gehad: ‘Hoezo dan, die paal staat er toch niet voor niks?’
Napraten
Van der Zwan sluit evenmin uit dat voetballers elkaar na doen. Door hun collega’s te kopiëren vallen ze in elk geval niet uit de toon. ‘Dat geldt voor politici ook. Die hoor je telkens zeggen: ‘ja maar voorzitter, het kan toch niet zo zijn dat...’ Het geeft een veilig gevoel om elkaar te herhalen.’
Tot slot stelt Smals dat we het de meeste voetballers ook niet kwalijk kunnen nemen dat ze zich veelal beperken tot ondiepe voetbalwijsheden. Ze zijn immers opgeleid om te voetballen, dat gaat hen vaak beter af dan daarover praten – gelukkig maar. ‘Vergeet ook niet dat ze vaak niet de fijnste vragen krijgen: ‘Wat ging er fout?’ Ja, als ze dat nou eens wisten, dan zouden ze het wel anders hebben gedaan. Ga daar maar eens iets zinnigs over zeggen. Ik geef het je te doen.’
De Nederlands elftalspeler die zich volgens het Taalcentrum-VU het best weet uit te drukken, ontvangt op 25 maart uit handen van Tom Egbers de Duidelijketaalprijs 2010.
De Cliché Top 5 van afgelopen weekend
1 Wiljan Vloet: ‘We hebben nog zeven wedstrijden en ik wil ze alle zeven winnen.’
2 Bas Sibum: ‘Zij krijgen de eerste helft één kans en dan moeten wij achter de feiten aan lopen.’
3 Opnieuw Vloet: ‘Verliezen maakt het er niet gemakkelijker op.’
4 Ruud Brood: ‘AZ is heel moeilijk te bespelen, dat is gebleken.’
5 Jan van Dijk: ‘We hadden te veel spelers die het net niet hadden.’