Door: Marcel Hulspas 
Gepubliceerd: woensdag 12 december 2007 21:35
Update: donderdag 13 december 2007 11:28
Begin deze maand begon het klimaatoverleg op het Indonesische eiland Bali. Heeft het verdrag van Kyoto nog wel bestaansrecht nu de VS nog steeds niet meedoen? En wat te doen met de nieuwe vervuilers China en India?
VN-secretaris-generaal Ban Ki-moon kon het niet duidelijker zeggen: als de regeringsleiders, die sinds gisteren bijeen zijn in Bali, het niet eens worden over het terugdringen van de uitstoot van CO2, dan staan ons rampen te wachten. Ban Ki-moon beriep zich daarbij op een VN-rapport eerder dit jaar, waarin klimaatwetenschappers waarschuwden dat de uitstoot van CO2 over 10 à 15 jaar zijn hoogtepunt moet hebben bereikt; als die uitstoot verder groeit, gaat het echt mis. Ki-moon: ‘Klimaatverandering is de uitdaging van deze tijd. De wetenschap is eenduidig: het klimaat verandert. De gevolgen zijn reëel. De tijd om te handelen, is nu.’
De conferentie in Bali, die morgen wordt afgesloten, moet duidelijk maken of het Kyoto-protocol nog toekomst heeft. De tien jaar oude overeenkomst van Kyoto, waarbij afgesproken werd de uitstoot van CO2 terug te dringen tot beneden het niveau van 1990, heeft nooit naar behoren gefunctioneerd. Dit vooral omdat twee grote westerse vervuilers, de VS en Australië, altijd hebben geweigerd het verdrag te ondertekenen. Bovendien kregen twee opkomende vervuilers, China en India, in Kyoto de kans zich aan het verdrag te onttrekken. Een onhoudbare situatie; de VS waren voor kort de grootste producenten van CO2, en China is de VS qua uitstoot inmiddels gepasseerd.
Bali moet ten eerste een agenda opstellen voor verdere gesprekken van de nu deelnemende landen. Die moeten nieuwe doelstellingen opstellen voor de reducering van de uitstoot van CO2 voor de komende twee jaar. Maar veel belangrijker is dat de landen die nu nog niet meedoen, straks hieraan deel gaan nemen, zodat alle landen gezamenlijk in 2012 een nieuwe, verbeterde versie van Kyoto kunnen ondertekenen. De onderhandelingen gaan dus formeel over afspraken bedoeld om afspraken te bereiken; maar de posities ingenomen in deze fase zijn van cruciaal belang voor de afloop van het hele proces. De afgelopen week heeft het diplomatieke en ambtelijke voetvolk de kleinere problemen uit de weg geruimd. Over de lastige punten zullen de echte beslissers zich nu buigen. Vrijdag moet blijken of Bali iets opgeleverd heeft, of dat het de ondergang is van Kyoto.
Er is, voorafgaande aan de topontmoeting, een klein succesje geboekt. De nieuwe Australische regering onder Kevin Rudd liet weten dat zij van plan is in Kyoto te stappen. Dat betekent dat de VS de enige geïndustrialiseerde natie zijn die de poot nog stijf houdt. Afgelopen weekend lanceerden de VN, de EU en enkele ontwikkelingslanden een voorstel waarin de geïndustrialiseerde landen hun uitstoot tegen 2020 fors verlagen (25 á 40 procent onder het niveau van1990). Een fikse onderhandelingsmarge was ingebouwd – maar de VS weigeren zich vast te leggen op specifieke doelen zolang China en India dit niet doen. In antwoord op het VN-EU-voorstel riepen de Amerikanen (en ze kregen daarbij de steun van Canada en Japan) deze twee landen op te vertellen welke reductiedoelstellingen zij bereid zijn te accepteren. Beide landen weigeren zich echter aan een getal te binden, zolang ze geen bruikbare oplossing zien voor een ander vraagstuk: schadevergoeding. Want naast dit conflict om percentages, is op Bali een keihard gevecht om centen uitgebroken.
Ontwikkelingslanden, maar ook China en India, claimen (met de wetenschappelijke rapporten in de hand) dat klimaatverandering nu al schade veroorzaakt. En die klimaatverandering is het gevolg van de uitstoot door westerse landen; zelf treffen ze (nog) nauwelijks enige blaam. En dus dient het Westen in de buidel te tasten. Het gaat niet om kinderachtige bedragen. De eerste, voorlopige studies spreken van tientallen miljarden euro’s. Dat geld is nooit opzijgezet; het potje ‘opvangen gevolgen klimaatverandering’ van de VN bevat maar enkele tientallen miljoenen. De westerse boodschap dat klimaatverandering reëel en actueel is, kan straks dus leiden tot een torenhoge rekening voor datzelfde Westen – en tot een wederopleving van het toch bijna afgeschreven verschijnsel ontwikkelingshulp.
De VS zijn uiteraard mordicus tegen een dergelijke afbetaling van westerse schuld. En daarmee lijkt de patstelling compleet. Al met al is de kans groot dat Bali morgen eindigt zonder dat er harde afspraken worden gemaakt. Sommige delegaties fluisteren over hernieuwde onderhandelingen zodra de regering-Bush is verdwenen, maar voor Kyoto betekent een dergelijke uitkomst waarschijnlijk de genadeklap. De VS kunnen er niet mee zitten. Bush heeft de voornaamste geïndustrialiseerde landen al uitgenodigd voor een bijeenkomst in Hawaï, in januari volgend jaar. Onderwerp: de reductie van de CO2-uitstoot. Maar dan zonder bindende afspraken.