Door: Ana Karadarevic
Gepubliceerd: dinsdag 17 juni 2008 21:10
Update: woensdag 18 juni 2008 00:30
Deskundigen pleiten voor regulering van zelfhulpboeken om schade te voorkomen.
Aan feiten is niets te doen. Alleen de waarde die wij aan feiten hechten, onze mening, is te veranderen. Op deze basisgedachte baseerde de Griekse filosoof Epictetus bijna tweeduizend jaar geleden zijn praktische tips aan mensen over hoe te leven. Zijn leerling Arrianus legde de tips vast in Enecheiridion, letterlijk vertaald betekent dit handboekje. Hieruit blijkt maar dat zelfhulpboeken geen nieuw fenomeen zijn.
Wel nieuw is het feit dat zelfhulpboeken in onze tijd zijn doorgebroken naar het grote publiek. Zo hebben ongeveer 300.000 Nederlanders het boek The Secret gekocht sinds de Nederlandse vertaling in april vorig jaar verscheen. Wereldwijd zijn er al meer dan 8,5 miljoen exemplaren over de toonbank gegaan.
De schrijfster, Esther Hicks, onthult in The Secret het geheim van een succesvol leven, namelijk je voorstellen dat je datgene wat je wenst al bezit. Rijkdom, gezondheid, een leuke partner: alles kan zo worden verkregen. Het geheim is haar onthuld door Abraham, een groep niet-fysieke entiteiten die niet verstaanbaar zijn voor andere mensen.
The Secret doet het goed, maar de beschreven methode heeft in Nederland nauwelijks navolging gekregen. De meeste zelfhulpboeken die momenteel uitkomen zijn gericht op het veranderen van gedrag. Lezers leren herkennen hoe zij denken over relaties, hoe dat doorwerkt in hun gedrag, en – uiteraard – hoe dat gedrag te veranderen.
Psychologen en andere deskundigen zijn bijna enthousiast over deze trend. ‘Boeken met een cognitief-gedragsmatige benadering zijn gebaseerd op gedegen onderzoek van wetenschappers’, aldus psycholoog René Diekstra. De boeken kunnen sommige mensen met psychische problemen zelfs helpen, denkt Arend Veeninga, psychotherapeut aan het Sinai Centrum in Amstelveen en voorzitter van de beroepsvereniging van psychotherapeuten NVP. ‘Uiteindelijk moeten patiënten hun problemen zelf oplossen. Als ze dat inzien dankzij zo’n boek, is het goed.’
Er is wel eens onderzocht hoe effectief de zogeheten bibliotherapieën, zoals wetenschappers zelfhulpboeken noemen, zijn vergeleken met reguliere therapieën. Bepaalde zelfhulpadviezen, gebaseerd op gedegen wetenschappelijke theorieën, zijn in bepaalde gevallen effectiever. De tips in de boeken werken beter tegen depressie dan tegen verslaving.
Een voorbeeld van een boek dat gebaseerd is op gedegen onderzoek, is het onlangs verschenen De Maakbaarheid van het Geluk. De Amerikaanse psycholoog Sonja Lyubomirsky stelt, na jarenlang onderzoek naar het onderwerp, dat geluk voor 40 procent het resultaat is van doelbewuste acties. Vervolgens geeft zij een aantal strategieën (oefeningen in dankbaarheid, aardig zijn en optimisme) die helpen bij het vergroten en laten voortduren van het geluksgevoel.
Kritischer zijn de gedragswetenschappers die voor dit verhaal zijn gebeld over het populairste zelfhulpboek van dit moment, The Secret. Het grootste bezwaar is dat de theorie niet klopt. ‘Het boek is een ongestructureerd samenraapsel van ideeën, zonder enig wetenschappelijk bewijs voor de juistheid ervan’, zegt psycholoog René Diekstra. ‘Als iemand met een depressie gaat geloven dat hij alles wat hem overkomt zelf heeft aangetrokken, zakt hij dieper de put in.’ Ook psychotherapeut Veeninga is kritisch. ‘Ik ben er niet voor om mensen aan te praten dat ze zelf schuld hebben aan hun ongeluk.’
Diekstra is voor een soort bijsluiter bij zelfhulpboeken. ‘Voordat uitgevers dit soort boeken de wereld insturen, moeten ze laten onderzoeken wat de schadelijke effecten zijn.’ Veeninga wil een stap verder gaan. ‘Boeken met psychologisch advies moeten worden geschreven door deskundigen, zoals psychotherapeuten en psychologen. Bovendien moeten deskundige collega’s van de schrijver het voor verschijning lezen.’
Maatregelen nemen voor verschijning van een boek gaat psycholoog en wetenschapsjournalist Ad Bergsma te ver. ‘Censuur van ideeën‘, noemt hij dit. Bergsma is voorstander van advies achteraf. ‘Ik stel voor dat we elk jaar de honderd best verkochte zelfhulpboeken laten beoordelen door een groep psychologen en hen een top-10 laten samenstellen van de effectiefste methoden.’
De boeken kunnen problemen trouwens niet oplossen, zeggen critici die het valse-hoopsyndroom hebben bedacht. In het begin werken de methoden wel, mensen veranderen hun gedrag en voelen zich beter. Maar binnen de kortste keren merken ze dat ze geen miljonair worden of dat hun vrouw niet leuk is. Dan vervallen ze al gauw weer in hun oude gewoonten.
‘Mensen denken in het begin werkte het wel, want toen deed ik beter mijn best’, zegt psycholoog Bergsma. Dus wagen ze weer een poging, in de hoop op een beter/rijker/gezonder leven. Of kopen weer een nieuw boek. Ondanks dat de boeken niet leiden tot blijvende veranderingen in gedrag, blijven ze goed verkopen.
Graphic: Getty Images/Stock Illustration
Top-5 van zelfhulpmythes
1. Woede moet je niet onderdrukken maar uiten.
De gedachte is dat je bijvoorbeeld door op een kussen te slaan of
iets te slopen je kwaadheid langzaam laat wegvloeien, maar in
werkelijkheid kan het uiten van woede het vuurtje juist aanwakkeren.
2. Stel je voor hoe het zal zijn als je straks je doelen hebt bereikt,
want dit versterkt optimisme en het gevoel dat ze bereikbaar zijn.
Met een positieve instelling alleen kom je er niet. Wie wat wil
bereiken heeft ook een scherp oog nodig voor de obstakels onderweg en
de stappen die nodig zijn om een doel te bereiken. Loos optimisme
ondermijnt het doorzettingsvermogen.
3. Zeg tegen jezelf in de spiegel dat je geweldig bent.
Vriendelijk zijn voor jezelf is nastrevenswaardig, maar voor je
zelfvertrouwen is ook positieve waardering nodig van mensen die er voor
jou toe doen. Zelfvertrouwen is namelijk een optelsom van de positieve
en negatieve reacties die je van anderen ontvangt.
4. Actief luisteren verbetert de communicatie met je partner.
Laat de ander weten dat je goed naar hem hebt geluisterd door de
boodschap nog eens in eigen woorden samen te vatten. Dit is in een
notendop actief luisteren. Maar uit onderzoek blijkt dat gelukkige
stellen niet op deze manier met elkaar praten. Zorg ervoor dat je je
partner serieus neemt en vermijd vijandigheid en opwinding.
5. Concentreer je op de zonzijde.
Als je in de put zit, kan een positieve denkwijze je daaruit
trekken, vertellen zelfhulpauteurs. Positief denken kan inderdaad
helpen als je al ontspannen bent. Wie serieuze zorgen heeft, gebruikt
alle hersencapaciteit om die het hoofd te bieden en dan kunnen
geforceerde positieve gedachtes de misère verergeren. Probeer maar eens
jezelf op te vrolijken met leuke gedachten, terwijl je ook een
telefoonnummer moet onthouden.
Bron: Psychology Today, maart 2001