Door: Marcel Hulspas 
Gepubliceerd: woensdag 10 december 2008 23:56
Update: donderdag 11 december 2008 00:14
Onze natuur wordt niet zozeer bedreigd door nieuwe soorten die ons land overspoelen. Volgens Joop Schaminée kunnen maatregelen tegen klimaatverandering meer schade veroorzaken.
Een invasie vanuit warme streken. Dat is volgens velen wat klimaatverandering voor de Nederlandse natuur gaat betekenen. Maar hoogleraar vegetatiekunde Joop Schaminée is juist beducht voor onze pogingen de gevolgen van klimaatverandering te keren: ‘Er is veel te weinig aandacht voor de gevolgen voor levensgemeenschappen. Wanneer je daar naar gaat kijken, zie je drie soorten reacties. Bij korte en droge begroeiingen – denk aan kalkrijke graslanden, duingraslanden en akkers – is het aandeel warmteminnende soorten de voorbije halve eeuw toegenomen. Waterafhankelijke systemen – moerassen, natte graslanden – laten nauwelijks een verandering zien omdat het water hier als een buffer werkt. En in sommige systemen is het aandeel koudebehoeftige soorten juist toegenomen! Een mooi voorbeeld zijn de hellingbossen in Zuid-Limburg. Dat komt door ander beheer. Vroeger werden deze bossen intensief gekapt waardoor ze veel opener waren, nu groeien ze steeds meer dicht, worden ze koeler.’
Een recente studie, ‘Grenzen in beweging’, suggereert dat niet zozeer de gemiddelde stijging van de temperatuur als wel de voorspelde extreme schommelingen van belang zullen zijn.
‘De uitersten bepalen de draagkracht en de veerkracht van ecosystemen. Extreem koude winters, zoals die in 1963, en onverwacht hete zomers, zoals die in 1976, laten diepe sporen na in de natuur die nog vele jaren later zichtbaar zijn.’
Worden unieke Nederlandse landschappen door klimaatverandering bedreigd?
‘Het belang van Nederland zit hem niet in een bijzondere flora – we hebben geen ‘eigen’ plantensoorten – maar in een grote verscheidenheid aan levensgemeenschappen. Dat is te danken aan onze ligging in een delta van drie grote rivieren. De mens heeft hier op in de loop van de eeuwen verrijkend gewerkt, door te plaggen, maaien, kappen, branden, beweiden. Dat maakt dat we binnen Europa een grote verantwoordelijkheid dragen. Onze nationale ‘hotspots’, met een grote soortenrijkdom, zijn te vinden in Zuid-Limburg, het rivierengebied, de duinen, beekdalen (bijvoorbeeld Achterhoek en Twente) en de laagveenmoerassen in de kop van Overijssel en het Vechtplassengebied. In het algemeen denk ik dat de soortenrijkdom zal toenemen dankzij de komst van soorten uit Zuid- en Zuidoost-Europa. Tegelijkertijd zullen de typisch noordelijke soorten die hier voorkomen niet snel verdwijnen, want die zijn tamelijk weerbarstig. Maar een ander effect kan een ingrijpende rol spelen: de maatregelen die de mensen tegen klimaatverandering nemen. Denk aan grootschalige projecten in verband met waterberging en ‘ruimte voor de rivieren’. Een voorbeeld uit het verleden: de Afsluitdijk leidde tot het verdwijnen van een fenomenale binnenzee, de Zuiderzee. Die dijk was het antwoord op een stormramp. De Deltawerken waren een reactie op de Watersnoodramp van 1953. Beide besluiten zijn voor de natuur vele malen ingrijpender geweest dan de rampen zelf. We moeten dus uitkijken! Maar het kan ook anders. De stijging van de zeespiegel zal ons dwingen de Hondsbossche Zeewering, tussen Camperduin en Petten te versterken. Aanvankelijk leek het logisch de dijk gewoon te verhogen en te verzwaren, maar gelukkig worden er inmiddels alternatieven bedacht waarbij de natuur kansen krijgt. Een tweede dijk landinwaarts bijvoorbeeld. Tussen de dijken kan dan een prachtig natuurgebied ontstaan.’
Niet zozeer klimaatverandering als wel ons ingrijpen kan desastreuze gevolgen hebben.
‘Klopt. We zullen kennis moeten ontwikkelen. Die studie ‘Grenzen in beweging’ was daarom erg belangrijk –en uniek, Een project waarbij masterstudenten uit Wageningen en Nijmegen samenwerkten met bekende onderzoekers. De studenten vonden het heel bijzonder maar ook de onderzoekers waren enthousiast – terwijl het project (gegevens verzamelen, conclusies presenteren, publiceren) hen veel tijd kostte. De reden hiervoor is dat ze eigenlijk nooit gezamenlijk een dergelijk vraagstuk aanpakken: ieder werkt voor zich of er wordt tijdelijk intensief gewerkt aan een onderdeel. Zelden of nooit komen de ‘cracks’ samen om zo’n breed onderwerp met zijn allen te bediscussiëren. Dit was werkelijk een bijzondere ervaring. Maar nogmaals: het is ondertussen wel dringend noodzakelijk.’
Foto: Chris Pennarts/Hollandse Hoogte