Door: Marcel Hulspas 
Gepubliceerd: donderdag 7 januari 2010 09:45
Update: donderdag 7 januari 2010 09:52
Gedragsbiologen hebben de meest subtiele verklaringen bedacht voor het vlooien. Maar volgens Charlotte Hemelrijk zoeken ze het veel te diep.
Gedragsonderzoekers vinden het fascinerend, juist omdat het zo nutteloos is: vlooien. Het verwijderen van vlooien en vuiltjes uit elkaars vacht. Apen kunnen er uren zoet mee zijn.
Karrenvrachten literatuur zijn er geschreven ter verklaring van deze obsessie. Apen zouden conflicten verzoenen door middel van vlooien. Er zou een ingewikkeld soort ‘vlooiruilhandel’ bestaan die bepaalt wie op welke hulp kan rekenen als het tot vechten komt. Vlooien, kortom, is een uiting van gecompliceerd sociaal denkwerk. Maar volgens de Groningse theoretisch biologe Charlotte Hemelrijk kan een groot deel van die verklaringen in de vuilnisbak. Alle vormen en varianten op vlooien laten zich verklaren aan de hand van één enkele simpele gedragsregel: je vlooit de aap waar je bang voor bent. In een computersimulatie laat Hemelrijk (ze is hoogleraar Zelforganisatie van sociale systemen) zien dat alle patronen voortkomen uit de angst voor verlies van een gevecht met een ander individu.
Apen zijn intelligent, maar die intelligentie wordt volgens haar systematisch overschat: ‘Mensen geven veel te hoge cognitieve verklaringen voor sociaal gedrag van apen. Ze worden geacht hun intelligentie voortdurend te gebruiken en heel berekenend te zijn.’ Zo zouden ze gevechten verzoenen en dit bij voorkeur doen met partners waar ze veel aan hebben. Daarom zouden apen vooral partners van hogere rang vlooien. Dat gedragspatroon veronderstelt een rationele gedachtegang, waarbij apen nauwgezet bijhouden hoe vaak en van wie ze welke ‘dienst’ hebben ontvangen in de vorm van vlooien, of welke steun ze moeten geven om dat terug te betalen.
Hemelrijk: ‘Ons computermodel GrooFiWorld laat zien dat al het complex berekenend gedrag helemaal niet nodig is. De simpele regel dat een individu zal gaan vlooien als het verwacht een aanval op de ander te verliezen, leidt tot alle complexe patronen van vriendschappelijk gedrag.
Schijnbaar verzoeningsgedrag bijvoorbeeld ontstaat doordat individuen na een gevecht meer in de buurt zijn van hun tegenstander dan anders. Terugbetaling van ontvangen vlooigedrag, zo blijkt, ontstaat doordat individuen vooral nabije apen vlooien, waardoor ontvangen vlooigedrag automatisch wordt terugbetaald.’
Dat het computermodel dit aantoont, bewijst natuurlijk niet dat vlooiende apen geen intelligent sociaal gedrag vertonen. Hemelrijk: ‘Maar daarvoor is meer bewijs nodig.’