Debat op de vierkante micrometer

Door: Marcel Hulspas
Gepubliceerd: donderdag 21 januari 2010 02:09
Update: donderdag 21 januari 2010 02:24

Nanodeeltjes gaan de wereld veranderen. Ten goede. Maar er zijn ook grote vraagtekens. Dave Blank, directeur van het MESA+ instituut, wil dat de wetenschap open kaart speelt.

Nanotechnologie heeft zich de laatste jaren in ons land sterk ontwikkeld. Het Twentse MESA+ Instituut heeft daarbij een hoofdrol gespeeld, vertelt directeur Dave Blank met gepaste trots: ‘Ik zie drie belangrijke gebieden. Ten eerste nanofysica: nanostructuren die zo klein zijn dat je rekening moeten houden met kwantummechanische verschijnselen. Het Kavli-Instituut van de TU Delft is hierin gespecialiseerd. Dan is er nano-elektronica. Dat zit geconcentreerd in de regio Eindhoven, met bedrijven als Philips, NXP en ASML. En dan is er nanotechnologie: zaken als lab-on-a-chip, nieuwe materialen voor bio- en medische toepassingen. Dat is het werkterrein van MESA+.’
Wat moet ik me bij medische toepassingen voorstellen?
‘Labs-on-a-chip zijn instrumentjes die in een druppel bloed van alles en nog wat meten. Er zijn slimme nanodeeltjes die in je lichaam naar tumoren op zoek gaan. Of denk aan een scalpel dat verdooft terwijl het snijdt.’

‘Het unieke aan MESA+ is de samenwerking van 27 onderzoeksgroepen, met 500 medewerkers, waaronder 27 hoogleraren. Maar ook het oprichten van spin-off bedrijven wordt door ons enorm gestimuleerd. Op dit moment heeft dit tot 41 nieuwe bedrijven geleid. Zoals Medimate dat labs-on-a-chip maakt; SolMateS maakt unieke materialen voor zonnecellen, inktjetprinters, et cetera; LIONIX maakt ultrakleine sensoren.’
Nanotechnologie zit al verwerkt in vele producten zonder dat de consument daarvan op de hoogte werd gebracht. Kun je zeggen dat ze ‘sluipenderwijs’ zijn ingevoerd?
‘Je moet onderscheid maken tussen nanotechnologie en nanodeeltjes. Nanodeeltjes zijn niet echt een product van de nanotechnologie. De meeste hebben een hele lange geschiedenis. Het toepassen van dergelijke nanodeeltjes, zoals titaandioxide, zilver, goud, zinkdioxide, vindt dus al erg lang plaats. Ze zijn eigenlijk van vóór de ‘nano-revolutie’. Maar omdat we, mede door de nanotechnologie, steeds meer te weten komen over het effect van nanodeeltjes moeten hun mogelijke bijwerkingen onderzocht worden. Net zoals bij het introduceren van nieuwe medicijnen en chemische stoffen.’
Recent onderzoek liet zien dat nanodeeltjes al zo’n beetje overal in het leefmilieu aantoonbaar zijn. Moet er pas op de plaats worden gemaakt?
‘Ik vind dat het toepassen van nanodeeltjes zeer zorgvuldig moet gebeuren. Naar sommige nanodeeltjes is erg veel onderzoek verricht (voor veel nanodeeltjes geldt overigens dat ze bio-afbreekbaar zijn of menseigen), maar elk nieuw product zal onderzocht moeten worden op bijvoorbeeld afweerreacties, reacties in cellen of ophoping in lichaam of natuur. Op dit moment werken RIVM en MESA+, en andere spelers, hard aan het ontwikkelingen van meetapparatuur om deze effecten te kunnen bestuderen. We hebben hier de expertise om de noodzakelijke experimenten uit te voeren. Dus ondanks het feit dat binnen MESA+ niet of nauwelijks gewerkt wordt aan nanodeeltjes, behoort het bestuderen van de risico’s wel tot onze kerntaken.’
De samenleving staat tegenwoordig erg argwanend tegenover technologische doorbraken. Maatschappelijk verzet ontstaat snel en heeft grote invloed op de ontwikkeling van wetenschap en technologie. Denk je dat de wetenschap lessen heeft geleerd?
‘Dat vind ik een zeer belangrijke vraag. Nieuwe technologische ontwikkelingen die een grote impact hebben, zullen altijd omstreden zijn. Het feit dat je thuis je bloed kan controleren: waar ligt de verantwoordelijkheid? Het feit dat er een nanopil komt die darmkanker kan constateren in een zeer vroeg stadium: wil iedereen dat?’
‘Het feit dat DNA zeer snel kan worden vastgesteld heeft zeer grote voordelen maar kan ook gebruikt worden tijdens een sollicitatie. We staan voor een (misschien) zware taak deze voor- en nadelen duidelijk te maken aan een zo breed mogelijk publiek. Juist de dialoog is van essentieel belang.’
‘Wij moeten de kennis van de nanotechnologie dan ook niet voor ons houden, maar actief presenteren aan de maatschappij: eerlijk en oprecht, inclusief de fantastische mogelijkheden en mogelijke bezwaren.’
En wat denk je, zal het publiek dan vallen voor de zegeningen van nanotechnologie?
‘Ik geef jaarlijks ongeveer veertig lezingen over nanotechnologie in het land. Ik merk dat de eerder genoemde boodschap aanslaat. Het zet mensen aan het denken: zowel aan het denken over nieuwe mogelijkheden en toepassingen, als aan het denken over hoe nanotechnologie ook ons leven zal beïnvloeden.’