Door: Marcel Hulspas 
Gepubliceerd: vrijdag 20 augustus 2010 02:31
Update: dinsdag 24 augustus 2010 14:29
Een bril waarvan je de sterkte zelf kunt regelen. Ideaal voor
kinderen in arme landen, dacht Rob van der Heijde. Binnenkort zal
blijken of zijn droom werkelijkheid wordt.
Het is alweer ruim tien jaar geleden dat Rob van der
Heijde, toen nog oogheelkundig fysicus aan de Vrije Universiteit,
kennismaakte met een grappige ontdekking van Luis Alvarez, die in 1968
de Nobelprijs won voor natuurkunde. Wanneer je twee op de juiste wijze,
dat wil zeggen zadelvormig geslepen lenzen over elkaar schuift, gedragen
ze zich gezamenlijk als één enkele normale lens, en als je die zadels
verder over elkaar schuift, wordt die lens steeds sterker. Op die manier
zou je dus brillenglazen kunnen maken met instelbare sterkte. Van der
Heijde was gelijk geïntrigeerd. ‘Maar ik liet het idee een paar jaar
liggen, omdat niemand toen die zadelvorm met de vereiste nauwkeurigheid
kon slijpen.’
Een paar jaar later kon dat wel, en in 2002 kon Van
der Heijde de eerste ‘universele bril’, U-specs, presenteren op een
oogheelkundig congres. Prinses Margriet was daar aanwezig, en werd de
eerste draagster. Maar Van der Heijde was niet op zoek naar koninklijke
klanten: ‘Ik wil een instelbare bril maken voor kinderen in
ontwikkelingslanden. Deskundigen zoals opticiens zijn daar vaak
nauwelijks te vinden. Deze bril moet door iedereen, met een beetje hulp,
op de juiste sterkte instelbaar zijn.’
Licht gevalletje
Op het basisidee van Alvarez was geen octrooi meer
aan te vragen. Wel op het idee om daar een bril van te maken met
verstelbare lenzen. Met steun van Philips (dat dergelijke innovatieve
projecten graag ondersteunt) werd een eerste model vervaardigd en een
proefproject opgezet in India. Een uitermate leerzame stap – want daar
bleek dat niet zozeer de bril als wel de distributie grote problemen kan
opleveren. De Indiase bureaucratie bezorgde Van der Heijde heel wat
kopzorgen: ‘Een enorme structuur waar je doorheen moest baggeren’.En
toen dat was gebeurd, bleek de infrastructuur van het land zo beroerd
dat het nauwelijks mogelijk was om de brillen uit te delen.
Maar van der Heijde zette door, en samen met Pezy
Product Innovation in Groningen (waar de U-specs grotendeels worden
vervaardigd) werd er gewerkt aan de ontwikkeling en productie van een
nieuw prototype, gefinancierd door de Nederlandse Dob Foundation.
De eerste U-specs waren uitgerust met een stelschroef
boven de glazen die de twee lenzen naar links en rechts schoof. Die
schroefdraad gaf problemen. Door zon, weer en wind raakte het fijne
mechaniek al snel vervormd. Van der Heijde: ‘Het was een licht
gevalletje, dat te snel kapot ging. Maar de kinderen waren er echt
ontzettend blij mee.’ Het ‘zijwaartse’ ontwerp maakte de bril ook breed,
terwijl er maar een klein ‘nuttig’ visueel veld overbleef. Ook de
montuurontwerpers werden er niet gelukkig van.
In het nieuwe ontwerp zit een van de twee ‘zadels’
vast aan het montuur; de andere kan met een schroefje verticaal worden
verschoven. Die bewegende lens kan ook opzij worden geklapt (Van der
Heijde: ‘Daar hebben we ook patent op!’) om de ruimte tussen de lenzen
schoon te kunnen maken. Al met al een praktischer, simpeler en
aantrekkelijker ontwerp.
Dat laatste is ook van belang, want een van de andere
lessen uit India was dat kinderen, ook al hebben ze een bril nodig,
niet zomaar elke bril op hun neus zetten. Een lelijke bril hoeven ze
niet. Dan gaan ze liever, zoals ze gewend zijn, heel dicht bij het
schoolbord zitten. Maarten Rijken, directeur van Pezy Groningen: ‘We
hebben nu veel meer aandacht voor de vormgeving. De uitstraling. Ook al
is een bril hoogst nodig, they rather look good than see well.’
Niet gratis, wel goedkoop
Inmiddels is ook een samenwerking tot stand gebracht
met Adaptive Eyewear, dat vorig jaar in Rwanda met haar programma Vision
For A Nation is begonnen en waarin U-specs gaat meelopen. Dit project
moet gaan aantonen of U-specs een succes kan worden en wanneer er kan
worden overgegaan tot het grootschalig en goedkoop produceren. Goedkoop,
niet gratis. De ervaring leert dat gratis spullen, ook in
ontwikkelinglanden, te veel als wegwerpartikelen worden behandeld. En
dat zou zonde zijn.
Een redelijke prijs voor een bril die, dat is toch
wel het plan, uiteindelijk ook lokaal wordt gemaakt. Zo komt de droom
van Rob van der Heij-de weer een stap dichterbij. Maar ook al heeft hij
vaak het gevoel gehad dat er geen beweging in zat, hij heeft de moed
nooit opgegeven: ‘Je moet het geluk hebben met de goede mensen in
aanraking te komen. Dat geluk heb ik zeker gehad.’