Door: Marcel Hulspas 
Gepubliceerd: zondag 6 februari 2011 23:46
Update: maandag 7 februari 2011 06:49
'Dertig jaar geleden ontdekten psychologen dat ons gedrag gestuurd wordt door onbewuste processen. Sindsdien woedt er een felle discussie: denken we, of worden we gedacht?
Wat heeft u liever: over één jaar honderd euro, of over een jaar plus een week 110 euro? U kiest natuurlijk voor de 110, een weekje later. Maar stel de keuze is: nú 100 euro, of over een week 110 euro? Dan kiest u hoogstwaarschijnlijk voor de 100 nú. Verreweg de meeste mensen doen dat. En dat is heel vreemd. 110 is altijd meer dan 100. Wanneer u wordt gevraagd waaróm u de 110 laat liggen, geeft u hoogstwaarschijnlijk een vaag antwoord in de trant van: ‘Nou gewoon… dan heb ik dat maar mooi…’ Op zo’n moment beslissen we zonder logisch na te denken. En niet alleen dan.
Een ander voorbeeld. U komt een winkel binnen en daar staat op een tafel, keurig uitgestald, een aantal potjes jam. Een nieuwe serie producten, legt een medewerker uit. U mag proeven. Wat u niet weet, is dat al die potjes dezelfde jam bevatten. Wanneer u wordt gevraagd om ‘de lekkerste’ aan te wijzen, dan is de kans groot dat u het meest rechtse potje aanwijst. En dat is niet alles, wanneer u vervolgens wordt ondervraagd waaróm u dat rechter potje nam, kunt u volkomen oprecht vertellen dat die jam écht lekkerder smaakte, of smeuïger was. Ongelogen waar.
| Illustratie: Merijn Beeldverteller
Vuistregels
Eerder is beter. Ook al heb je dan wat minder. En rechts is beter dan links. Het zijn twee voorbeelden van het handjevol vuistregels dat ons onbewuste stiekem hanteert wanneer het een beslissing moet nemen. En dat doet het vaker dan we denken. We zien onszelf graag als rationele wezens, die beslissingen pas na rijp beraad nemen. Maar dat zijn we niet.
Dertig jaar geleden publiceerden de psychologen Amos Tversky en Daniel Kahneman een inmiddels wereldberoemd artikel, waarin ze aan de hand van een hele serie experimenten aantonen dat we ons telkens weer door het onbewuste laten leiden. En dat onbewuste hanteert daarbij van die simpele regels. Nú hebben is beter dan later. Rechts is beter dan links. Mooie mensen liegen niet. Een andere bekende vuistregel is: kies niet extreem. Vandaar dat u in een restaurant met een onbegrijpelijke menukaart nooit het duurste, en ook niet het goedkoopste gerecht zult nemen. En hetzelfde doet u met de wijnkaart. Ergens middenin is beter. Slimme verkopers weten dat, en zorgen ervoor dat ze op de gemiddeld geprijsde producten de meeste winst maken.
En wat het onbewuste ook vaak denkt: wat je hebt, is beter. Vandaar dat u allemaal denkt dat u eerlijker, slimmer en grappiger bent dan de gemiddelde Nederlander. Vandaar dat u, wanneer u uw oude spulletjes op Marktplaats zet, spulletjes van uzelf, waaraan u gehecht bent, u altijd vindt dat er véél te weinig voor wordt geboden. En vandaar dat verkopers graag willen dat u hun product ‘geheel vrijblijvend’ een tijdje uitprobeert. Zo’n verkoper kent uw onbewuste. Hij weet dat u zich er aan zult gaan hechten. En dat de koop dan vrijwel rond is.
Het artikel van Tversky en Kahneman was een ware eyeopener. Het betekende de geboorte van een nieuw wetenschappelijk onderzoeksterrein: de economische psychologie. Daarna volgde een stroom onderzoeken met steeds weer dezelfde conclusie: als we even niet opletten, beslist het onbewuste voor ons, en houdt het ons ook nog voor de gek. We vinden dat meest rechtse potje jam écht lekkerder. Een ander voorbeeld waarbij het onbewuste ons zwaar kan misleiden: het opinieonderzoek. Enquêteurs kunnen met uw ‘mening’ doen wat ze willen. De stelling ‘een rookverbod in cafés is onzin, want het tast fundamentele rechten aan’, daar is vrijwel iedereen het mee eens. De stelling ‘een rookverbod in cafés is onzin, ook al hebben veel klanten daar last van,’ krijgt veel minder bijval. Mensen laten hun oordeel sterk afhangen van die van de groep waarin ze verkeren. Knappe enquêteurs krijgen andere antwoorden dan lelijke. De resultaten van telefonische enquêtes verschillen hemelsbreed van die behaald op straat. Kortom, uw mening is van alles afhankelijk – en veel te weinig van wat u werkelijk denkt. Maar hoe kan dat? Hebben we dan nog iets te vertellen? We hebben toch een vrije wil?
Vinger
Vier jaar nadat Tversky en Kahneman de economische wetenschap hadden opgeschud, was het de beurt aan de psychologie. De Britse neuroloog Benjamin Libet vroeg zijn proefpersonen om op een bepaald moment een vinger te bewegen. Wanneer, dat mochten ze zelf bepalen, maar Libet vroeg ze wél om zo nauwkeurig mogelijk te laten weten wanneer ze bewust hadden besloten om een vinger te bewegen.
Al die tijd mat Libet hun hersenactiviteit. En daaruit kon hij aflezen dat ruim vóórdat de proefpersoon aangaf dat hij had besloten een vinger te bewegen, het onbewuste dat besluit allang genomen had en dat de voor de beweging verantwoordelijke hersendelen al actief waren – ruim een halve seconde vóór het zogenaamde bewuste besluit. Dat ‘bewuste’ besluit is dus een illusie. Het bewustzijn krijgt gewoon vanuit het onbewuste te horen wat er besloten is, en doet vervolgens net alsof het zelf ‘spontaan’ een besluit heeft genomen. Uit het niets. Maar het kletst maar wat. Bewust beslissen bestaat niet. Aan alle bewuste beslissingen gaat een onbewust beslisproces vooraf. De vrije wil bestaat niet.
Maar wat als er plots gevaar opdoemt? Wat als ik plotseling zie dat die vinger die ik ga bewegen, in een kaarsvlam terecht zal komen? Kan ik dan bewust ingrijpen? Nee. Ook dan is het onbewuste verantwoordelijk voor de reddende correctie. Tegen de tijd dat u schrikt van de vlam, heeft het onbewuste zijn werk al gedaan. U zag niks op tijd. U werd verteld dat er een correctie zou plaatsvinden.
Duister
Hebben we echt geen vrije wil? Nemen wij al onze beslissingen in wezen onbewust, duister, ongrijpbaar? Voor het overgrote deel der mensheid is dat idee volstrekt onaanvaardbaar. Volgens velen is het leven dan zinloos, en gaat de samenleving dan verloren. De overtuiging dat onze bewuste wil ons gedrag bepaalt, is immers een van de fundamenten van de rechtsstaat en de democratie. Misdadigers worden gestraft omdat we ervan uit gaan dat ze bewust de fout in zijn gegaan. Als ze slechts ‘slachtoffer’ zijn van hun onbewuste, zijn ze in bewuste zin onschuldig en kan niemand ooit nog worden gestraft.
En hoe zit het dan met de democratie? Burgers mogen meepraten over het bestuur omdat we ervan overtuigd zijn dat ze vrij en rationeel kunnen nadenken over wat goed voor hen is en wat niet. Als burgers slechts hun onbewuste gehoorzamen, hun mening af laten hangen van de buren, van de vraagstelling, van de volgorde waarin politici staan opgesteld of hun uiterlijk – wat is dan nog de waarde van democratie? Na de publieke moraal vliegt dan ook de democratie door het raam naar buiten.
Waar of niet waar? Gaan we aan die wetenschap ten onder? Wanneer proefpersonen een lezing te horen krijgen met als thema ‘de vrije wil bestaat niet’, zijn ze daarna sneller geneigd tot oneerlijk en egoïstisch gedrag. Ze voelden zich, zo lijkt het, door die lezing ‘bevrijd’ van morele ge- en verboden. Volgens sommigen geeft dat aan dat de overtuiging dat de vrije wil niet bestaat, heel gevaarlijk kan zijn. Maar op dat soort onderzoek is ook kritiek mogelijk. Het kan zijn dat het ‘dwarse’ karakter van de lezing het onbewuste van de luisteraars heeft ‘bijgestuurd’ en hen zo heeft aangezet tot ‘dwars’ denken en ongehoorzaamheid. Proefpersonen die een lezing krijgen over de Tien Geboden zijn daarna juist vreselijk braaf. De vraag is veel meer of we dat ooit werkelijk zouden kunnen geloven. Onderzoek laat zien dat we best bereid zijn om een inbreker ‘zielig’ te vinden, het slachtoffer van zijn rottige jeugd, maar zodra het om een ernstig misdrijf gaat, een moord bijvoorbeeld, zijn we veel minder coulant. Dan zijn we er van overtuigd dat de misdaad volkomen uit vrije wil gepleegd werd (of voorkomen had kunnen worden) en dat de dader zijn straf volledig verdient.
Hetzelfde geldt voor onze eigen besluiten. Hoe belangrijker ze zijn, des te meer zijn we ervan overtuigd dat we ze zelf, na rijp beraad en uit volle overtuiging hebben genomen. Die illusie nemen psychologen ons nooit af. Sommige dingen zijn te belangrijk om aan het nuchtere verstand over te laten.
Merijn Beeldverteller
Als we even niet opletten, beslist het onbewuste voor ons.
Nu hebben is beter dan later. Mooie mensen liegen niet.
Voor het blok
Het onbewuste kan het bewuste behoorlijk voor het blok zetten. Het kiest het rechter potje jam, en dan moet het bewuste maar bedenken waaróm dat beter zou zijn. Het bepaalt onze mening, waarna het bewustzijn mag uitleggen waarom die mening zo verstandig is. Gelukkig heeft het bewuste weinig moeite met het verzinnen van allerlei verklaringen. Dat is al veel langer bekend, uit het onderzoek aan split-brain patiënten. Dat zijn patiënten bij wie (meestal ter onderdrukking van heftige epilepsieaanvallen) de verbinding tussen de beide hersenhelften doorgesneden is. Het is mogelijk om bij deze patiënten hun rechterhersenhelft opdracht te geven om iets te doen, iets aan te raken bijvoorbeeld (dat gebeurt dan met de linkerhand), zonder dat de linkerhelft weet wat er gebeurt. Wanneer de patiënt dan wordt gevraagd (dat wil zeggen, zijn linkerhersenhelft, waarin het taalcentrum zit), waarom hij dat deed, volgt steevast een logisch klinkende, maar onzinnige verklaring (‘Ach, ik wilde eens weten hoe dat voelt!’). Het bewustzijn houdt zichzelf dus heel gemakkelijk voor de gek. En een van die illusies is onze bewuste, vrije wil bij het nemen van beslissingen.
VerzetLibets onderzoek leidde tot een stroom publicaties waarin afscheid werd genomen van het idee van de vrije wil. Met als bekendste voorbeeld The Illusion of Conscious Will (2002) van Daniel Wegner, en als recentste het Nederlandse De vrije wil bestaat niet (2010), van Victor Lamme. Maar zoals te verwachten zijn er ook psychologen die zich heftig tegen dat idee verzetten. Een van de bekendste is Roy Baumeister van de universiteit van Florida. In het januarinummer van de Annual Review of Psychology komt hij met een serie onderzoeken waaruit blijkt dat als je proefpersonen van tevoren vraagt of dwingt goed na te denken, hun beslissingen anders uitvallen dan als ze ‘zomaar’ beslissen. Mensen die eerst een trainingssessie ondergaan waarbij ze leren zich in te leven in anderen, lopen in een vervolgexperiment minder snel weg als iemand over zijn persoonlijke problemen blijft zeuren. Studenten die een bijbelles hebben gekregen, zullen bij een tentamen erna minder snel frauderen. Baumeister accepteert dus de invloed van het onbewuste, maar wijst erop dat bewust nadenken het onbewuste kan beïnvloeden. Tweerichtingsverkeer dus. Maar daar moeten we dan wel ons best voor doen.